Berdówka

Berdówka na mapie

12 km na północny wschód od Lidy

Rejon lidzki

Zespół dworski w dawnym majątku ziemskim.

Położony przy dawnym trakcie Lida-Iwie. W XVI wieku miejscowe dobra należały do Berdowskich. Adam Boniecki w „Herbarzu Polskim” wymienia Stanisława Berdowskiego, będącego w 1550 roku chorążym lidzkim. W słowniku geograficznym jest zaś podane, że w latach 60. XIX wieku dobra te były własnością Zachwatowiczów.

Właściciele berdowskich lasów – Zachwatowiczowie w 1933 roku. Ze zbiorów biblioteki w Berdówce.

Za udział właściciela Wincentego Zachwatowicza i jego syna Włodzimierza w powstaniu styczniowym majątek został skonfiskowany przez władze zaborcze. W 1864 roku Wincenty Zachwatowicz został wraz ze swoją rodziną zesłany do guberni woroneskiej. Z nadania władz carskich Berdówka przeszła wówczas we władanie Aleksandra Dębowickiego, generałgubernatora mohylewskiego. W 1893 roku otrzymał on posadę senatora Dumy Rosyjskiej. W jego posiadaniu majątek znajdował się do wybuchu pierwszej wojny światowej w 1914 roku. Od września 1915 do kwietnia 1919 roku zespół dworski był zajmowany przez wojsko niemieckie.

Berdówka. Dwór Zachwatowiczów, zniszczony po 2000 roku. Ze zbiorów biblioteki w Berdówce.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości majątek w Berdówce w 1922 roku przejął Skarb Państwa. Według Romana Aftanazego, badacza dziejów rezydencji, drogą sądową udało się odzyskać dobra skonfiskowane przez władze carskie dawnym właścicielom – Zachwatowiczom. Jednak już wówczas władze polskie założyły w Berdówce stadninę ogierów, a w 1923 roku szkołę rolniczą.

Syn księgowego stadniny, Józefa Nitko – Mieczysław, 1936 rok. Ze zbiorów biblioteki w Berdówce.
Berdówka. Szkoła Rolnicza w dawnym pałacu przed 1939 rokiem. Ze zbiorów biblioteki w Berdówce.

Z Zachwatowiczami udało się zawrzeć umowę, na mocy której grunty rolne należały do Skarbu Państwa, a lasy zostały zwrócone dawnym właścicielom. Część ziemi majątkowej była rozparcelowana i przekazana szesnastu rodzinom osadników wojskowych.

Leśnictwo w Berdówce, rok 1933. Ze zbiorów biblioteki w Berdówce.

Zachwatowiczowie mieszkali w drewnianym dziewiętnastowiecznym dworze z czterokolumnowym portykiem i mansardą. Budynek został zburzony na początku XXI wieku. Zachował się zbudowany w drugiej połowie XIX wieku neogotycki dwukondygnacyjny pałac, wzniesiony na planie prostokąta. Środek fasady zaakcentowany jest wysokim ryzalitem o kształcie kwadratowej wieży, zwieńczonej krenelażem obramowanym attyką balustradową. Budynek nakryty gładkim dwuspadowym dachem.

Berdówka. Elewacja ogrodowa. Stan z 2018 roku.

W okresie międzywojennym w pałacu mieściła się szkoła rolnicza. Przestała istnieć po agresji sowieckiej we wrześniu 1939 roku. Podczas pierwszej deportacji ludności polskiej 10 lutego 1940 roku została wywieziona do Workuty rodzina Zachwatowiczów, właścicieli lasów berdowskich, a także 16 rodzin osadników wojskowych, zamieszkałych w okolicach Berdówki. Ze znanych były to rodziny: Cholawińskich, Dulko, Mirosławskich, Kościelników, Jaszczerżębskich, Cegielniaków, Jastrzębskich, braci Górskich (pisownia oryginalna).

Wnętrza pałacu. Stan z 2018 roku.

Ruchome i nieruchome mienie, należące do dawnego majątku, a potem szkoły rolniczej, zostało przejęte przez władze sowieckie. Po drugiej wojnie światowej utworzono tu kołchoz. Obecnie w budynku dawnego pałacu mieści się dom kultury i biblioteka. Dawne stajnie i stadniny ogierów wykorzystywane są przez miejscowe gospodarstwo rolne.

Niegdysiejsze założenie dworskie przypomina także park krajobrazowy ze starodrzewem i alejami prowadzącymi w kierunku pałacu, a także niżej położone, przymykające do parku stawy. Pracownicy domu kultury i biblioteki w Berdówce w pewnej mierze zachowują pamięć historyczną minionych lat.

Berdówka. Fragment parku. Stan z 2018 roku.