Bołcieniki

Bołcieniki na mapie

16 km na północny zachód od Werenowa

Rejon werenowski

Zespół dworski w dawnym majątku ziemskim.

Pierwszymi znanymi właścicielami tych dóbr byli Chreptowicze, a później Szretterowie. Na początku XVIII w. należały do Jana Szrettera, skarbnika Wielkiego Księstwa Litewskiego. Jego córka Dorota w 1723 r. wyszła za mąż za Wawrzyńca Puttkamera, stolnika inflanckiego, i wniosła w posagu Bołcieniki. W posiadaniu tej rodziny  pozostawały do września 1939 r.

Bołcieniki. Dwór od strony podjazdu. Stan 2018 r.

W pierwszej połowie XIX w. majątek należał też do Wawrzyńca Puttkamera, syna Aleksandra, szambelana dworu Stanisława Augusta Poniatowskiego. W 1812 r. po ukończeniu Uniwersytetu Wileńskiego służył on w pułku jazdy gwardii Wincentego Krasińskiego. Walczył w Rosji, a później w październiku 1813 r. brał udział w tzw. „bitwie narodów” pod Lipskiem. Dostał się do niewoli pruskiej. W 1814 r. skorzystał z amnestii i wrócił do Bołcienik. Jako delegat powiatu nowogródzkiego na sejmik guberni grodzieńskiej popierał zniesienie poddaństwa chłopów. W 1821 r. hr. Wawrzyniec Puttkamer ożenił się z Marylą Wereszczakówną, największą miłością Adama Mickiewicza, i zamieszkał z nią w Bołcienikach. Zamieszkali w niedużym murowanym dworze parterowym z portykiem i balkonami, nakrytym wysokim, łamanym dachem gontowym. Wygląd dworu i jego otoczenia z tego okresu znany jest ze szkicu Napoleona Ordy. Adam Mickiewicz kilkakrotnie gościł w Bołcienikach. Przyjeżdżali tu także jego wileńscy przyjaciele: Jan Czeczot, Tomasz Zan, Edward Odyniec. Tomasz Krzywicki w książce „Szlakiem Adama Mickiewicza” pisze: „Dla Maryli i Wawrzyńca zaczęło się nowe życie, ale przez pierwsze lata nie było ono lekkie dla obojga. W tym pierwszym okresie po ślubie romantyczna miłość  Maryli do Adama była silniejsza niż więź małżeństwa”. Dużo czasu poświęcała ona jeździe konnej na ulubionej Hurysie, czytała, grała na fortepianie. W pierwszych miesiącach po ślubie zaczęła palić fajkę. W liście wysłanym do Mickiewicza zaraz po ślubie za pośrednictwem T. Zana, Maryla pisała: „Stanęłam więc w Bołcienikach niedaleko Wilna i oddychamy tym samym powietrzem, co wy i gdy moja powłoka ziemska przykuta tutaj, to moja stęskniona dusza rwie się ku wam. Cierpienia moralne i fizyczne wciąż gonią za mną, ale pewną ulgę mi przynosi nadzieja zobaczenia wkrótce osób drogich memu sercu”. Na dłużej zatrzymał się A. Mickiewicz w Bołcienikach wiosną 1822 r. Przyjechał wówczas na zaproszenie  Puttkamerów wraz z Kazimierzem Piaseckim i Henrykiem Uzłowskim, bratankiem Maryli. Ulubioną rozrywką Maryli  i Adama w czasie dwutygodniowego pobytu stały się konne wycieczki nad rzekę Solczę, do okolicznych dworów  i Solecznik, gdzie mieszkał zaprzyjaźniony ksiądz Paweł Hrynaszkiewicz. Po wyjeździe z Bołcienik Mickiewicz napisał do Franciszka Malewskiego: „Widziałem się z M… bawiłem się z nią dwa tygodnie, jej widok i rozmowy z nią najwięcej mnie uspokajają. Co dalej będzie, nie wiem”. Po zapoznaniu się z pierwszym tomikiem poezji A. Mickiewicza, który ukazał się w Wilnie w maju 1822 r., Maryla napisała do niego z Bołcienik: „Milion razy dziękuję za boską poezję, którą mi łaskawie przysłałeś. Śliczna! Czytam ją i odczytuję po tysiąc razy i podziwiam twój geniusz i talent. Zazdroszczę bardzo tej bazgraninie, która dojdzie do rąk twoich. Dlaczegoż nie jestem na  jej miejscu? Miałabym wielką słodycz widzieć Cię, mówić z tobą. Ileż miałabym ci do powiedzenia”. Kolejne spotkanie Maryli z Adamem odbyło się w maju 1823 r., gdy Mickiewicz gościł u ks. Pawła Hrynaszkiewicza w Solecznikach. Wówczas Maryla wysłała do niego list z prośbą o spotkanie, zaznaczając, gdzie ma się odbyć i kiedy. Znaleziono później ten list w paryskim mieszkaniu Mickiewicza, razem z zasuszonymi liśćmi.  A spotkanie wówczas prawdopodobnie odbyło się w znajdującym się nieopodal dworu lasku, obecnie zwanym „gaikiem Maryli”. Ostatni  list do Mickiewicza Maryla wysłała z Bołcienik w 1830 r., po otrzymaniu od niego różańca z Rzymu.

Radość przyszła do domu Puttkamerów dopiero z przyjściem na świat dzieci: Zofii, Stanisława, Heleny i Karoliny.

Bołcieniki. Widok dworu od strony ogrodowej. Stan 2018 r.

Maryla i Wawrzyniec Puttkamerowie nie byli obojętni wobec niepodległościowych dążeń mieszkańców dawnej Rzeczypospolitej. Latem 1833 r. zostali aresztowani za utrzymywanie kontaktów z emisariuszem Rządu Narodowego w Paryżu, Marcelim Szymańskim. Pół roku byli przetrzymywani w wileńskim areszcie. W twórczości Adama Mickiewicza Wawrzyniec Puttkamer stał się pierwowzorem postaci Hrabiego w „Panu Tadeuszu”.

Bołcieniki. Dwór od strony ogrodu. Stan z 2018 r.

Po śmierci Wawrzyńca Puttkamera w 1850 r. Maryla przeniosła się do majątku w Brażelcach. Tam też zmarła w grudniu 1863 r. Pochowana  została przy parafialnym kościele w Bieniakoniach. W latach 1853-1856 w Bołcienikach gospodarzył syn Wawrzyńca i Maryli – Stanisław Puttkamer. Później majątek był oddany w dzierżawę, po czym bardzo mocno podupadł. W końcu lat 80. XIX w. przejął go wnuk Wawrzyńca i Maryli, także Wawrzyniec Puttkamer, żonaty z Zofią Kieniewiczówną. W miejscu starego wybudował on w latach 1890-1896 nowy dwór w stylu angielskiego gotyku z czerwonej cegły, według projektu architekta Tadeusza Rostworowskiego. Budynek składa się z części piętrowej i parterowej. Każdą z nich zdobi ryzalit, zwieńczony trójkątnym szczytem. Okna budynku były ostrołukowe z ozdobnym obramowaniem. W elewacji frontowej znajduje się trójarkadowy portyk. Obie części budynku nakrywają spiczaste dachy. Dekorację wnętrz opracował sam właściciel. Według R. Aftanazego, badacza dziejów rezydencji, najbogatsze wyposażenie otrzymały cztery główne reprezentacyjne pokoje. Salon wyposażony został w dobrze skomponowane ozdoby rokokowe. Ustawiono w nim nowe złocone kanapy i fotele, nawiązujące do stylu Ludwika XV, wykonane przez wileńskiego stolarza. Do pokoi i gabinetu zostały sprawione meble w stylu Jacob. W sali jadalnej z dębowym belkowanym sufitem zawieszono portrety Puttkamerów.

Ostatnimi właścicielami majątku w Bołcienikach byli profesor Adam Żółtowski i jego żona Janina z Puttkamerów. Wyjechali oni z Bołcienik 17 września 1939 r. w dniu sowieckiej agresji na Polskę. Najpierw trafili do Wilna, potem przedostali się na zachód. Na początku 1940 r. A. Żółtowski przyjeżdżał z Londynu do Wilna jako wysłannik rządu polskiego na uchodźstwie w celu prowadzenia rokowań z Litwą. Latem 1941 r. majątek w Bołcienikach przejęła administracja niemiecka. Po drugiej wojnie światowej majątek na terenie majątku utworzono kołchoz. Budynek dworu został przeznaczony na jego biuro.

Bołcieniki. Elewacja frontowa dworu. Stan 2018 r.

Obecnie mieści się tu dom kultury i biblioteka. Budynek znajduje się w dobrym stanie. Wewnątrz zachowały się oryginalne XIX-wieczne piece kaflowe, stolarka oraz część stiukowych zdobień na ścianach i suficie.

Z dawnego założenia dworskiego zachowała się oficyna, a także stojące prostopadle do dworu budynki gospodarcze, tworzące dziedziniec. Najstarszą budowlą zespołu dworskiego, pochodzącą z początku XIX w., jest lodownia. Za dworem rozciąga się park krajobrazowy z aleją lipową, wiodącą do stawu.

Kilkaset metrów od dworu Puttkamerów za stawem w środku niewielkiego lasku zwanego Gaikiem Maryli znajduje się głaz narzutowy z wyrytym krzyżem. Według legendy przy tym kamieniu Maryla Wereszczakówna spotykała się z Adamem Mickiewiczem. W gaju Maryla szukała odosobnienia podczas spacerów. Prawdopodobnie przez nią też został wyżłobiony na kamieniu znak krzyża, symbolizujący jej rozstanie z poetą, a miejsce to nazwano „świątynią dumania”.

Bołcieniki. Altana. Stan z 2018 r