Czerlona

Czerlona, rejon mostowski (18 km na północny zachód od Mostów).

Pozostałości dawnego majątku ziemskiego.

Położone na prawym brzegu Niemna. Od pierwszej połowy XVI w. dobra czerlońskie należały do rodu Sapiechów. W połowie XVII w., Fryderyk Sapiecha, wojewoda mścisławski i starosta grodzieński, nie posiadający potomstwa przekazał swoje majętności na rzecz bliskich krewnych. Dobra zostały podzielone na trzy części. Czerlona przeszła we władanie Marianny Sapieżanki, zamężnej za Józefem Komorowskim, podkomorzym wilkomirskim. Po nich majątek odziedziczył syn Jan także podkomorzy wilkomirski. W 1663 r. dobra te nabył Samuel Karol Wilczek, kasztelan smoleński. Po czym Czerlona z powrotem wraca do Sapiechów. Odkupił ją w 1685 r. Kazimierz Jan Sapiecha, wojewoda wileński i hetman wielki litewski, żonaty z Krystyną z Hlebowiczów. Do Sapiechów dobra czerlońskie należały do 1799 r., gdy Franciszek Sapiecha, kawaler maltański i tajny radca cara sprzedał majątek Franciszkowi Druckiemu-Lubeckiemu, kasztelanowi i marszałkowi pińskiemu. Po nim w 1806 r. Czerlonę odziedziczył syn Franciszek Ksawery, późniejszy minister skarbu Królewstwa Polskiego, inicjator budowy Kanału Augustowskiego, zonaty z Marią Scipio del Campo. Kolejno majętnosci te przeszły do ich syna Aleksandra, marszałka szlachty powiatu grodzieńskiego, a potem w 1896 r. do wnuka Władysława, żonatego z Marią Zamoyską. W rosyjskim informacyjnym wydaniu „Cała Rosja” z 1900 r. majątek Czerlona określono jako wybitne gospodarstwo. Według ustaleń grodzieńskiego historyka Henadzia Siemianczuka, badającego dzieje Czerlony, po śmierci Władysława Druckiego-Lubeckiego w 1913 r., na mocy testamentu zmarłego, Czerlonę zapisano w dożywotnie władanie wdowie Marii Druckiej-Lubeckiej i prawnym następcom, dieciom – córkom Marii, Teresie, Joannie i synowi Janowi. Majątek Czerlona w posiadaniu tej rodziny był do 1939 r.

Według Romana Aftanazego, badacza dziejów rezydencji, na przełomie XVIII i XIX wieków książe Franciszek Drucki-Lubecki, osiadłszy na stałe w Czerlonie, wybudował tam duży drewniany dwór. Był to budynek parterowy, założony na planie szerokiego i wydłużonego prostokąta, kryty wysokim, czterospadowym dachem gontowym. Od strony podjazdu dwór posiadał wejsciowy ganek z umieszczoną we frontonie tarczą herbową. Po bokach budynku usytuowane były alkierze z niższymi dachami. Od strony ogrodowej dworu znajdował się obszerny taras. Wnętrza dworu mieściły 20 pokoi oraz kaplicę domową. Do pierwszej wojny światowej we wnętrzu dworu było wiele pamiątek rodzinnych i dzieł sztuki. Informacje o założeniu, wyglądzie i wyposażeniu budynków dworskich, a także o stanie gospodarczym majątku, zawierają inwentarze majętności Czerlony z XVII, XVIII i XIX wieków opracowane przez Henadzia Siemianczuka, badającego dzieje Czerlony. W inwentarzu majętności z 1761 r. m.in. zapisano: „Pałac frontem na dziedziniec, a tyłem do ogrodu stojący. Wchodząc przez wystawę kamienną drzwi podwójnie fasowane na zawiasach żelaznych cztery pobielanych, z zamkiem i kluczem żelaznym z zasowkami dwoma żelaznymi w górze i w dole. W sieniach latarnia blaszana tryangulowa szkłem oprawiona.  Wedle drzwi do sali wchodzących pogoń i orzeł malowane…” A w inwentarzu z 1785 r. m.in. czytamy: „Wszedszy temi schodami na górę z strony od dziedzińca kaplica do której drzwi półszklane na zawiasach i krukach z zamkiem wnętrznym kluczem i dwoma zamkami żelaznymi. Ołtarz stolarskiej roboty biało malowany z gzymsami złotemi bez obrazów…” Według H. Siemianczuka najbardziej szczegółowe informacje dotyczące zabudowań dworskich zawiera opis z 1913 r. Wówczas teren dworski zajmował 26 dziesięcin. Drewniany budynek dworu o wymiarach 42 m długośći i 27 m szerokości obłożony był cegłą i kryty gontem. Przy nim znajdowała się galeria i kuchnia. Zespół dworski był bardzo rozbudowany. Znajdowały się w nim dom dla służby, czworaki, dom ogrodnika, pastucha. Zespół budynków gospodarczych stanowiły: cztery murowane spichlerze, stajnie murowane z kamienia i cegły, gorzelnia, cegielnia, mleczarnia, lodownia, ptaszarnia, majstrownia dla naprawy środków transportu i rysztunku dla koni. Wartość majątku wynosiła ponad 164 tysięcy rubli. Cały zespół dworski był otoczony ogrodzeniem z cegły z dwiema bramami wjazdowymi. Według R. Aftanazego, w parku była zbudowana kaplica dostępna dla administracji, służby i miejscowej ludności. W ogrodzie znajdowały się dwie wieże widokowe, z których można było obserwować okolice. Stary park dworski otoczony był  wysokim murem. Od strony podjazdu przed dworem rozciągał się gazon z kwiatami. Większość budynków dworskich była zniszczona w 1944 r. w trakcie działan wojennych drugiej wojny światowej. Zachowały się wyłącznie murowane filary od bramy wjazdowej, brama wiodąca do kaplicy, czworaki oraz fragmenty parku i alei prowadzących do dworu.

Na dawnym terenie dworskim obecnie znajduje się prywatna gospodarka rolna.

Pamięć dla Pokoleń