-->

Gieranony

30 km na północ od Iwia

Rejon iwiejski

Pozostałości zamku i dawnego majątku ziemskiego.

Położone przy trakcie wiodącym z Lidy do Oszmiany. Przeszłość tej miejscowości jest wyjątkowo bogata w wydarzenia historyczne. Pierwsze wzmianki pochodzą z ok. 1400 r. Są one zawarte w krzyżackich topograficznych opisach dróg. W 1433 r. Wielki książę litewski Zygmunt Kiejstutowicz za „wierność i służbę bratu Witoldowi” nadał Gieranony Janowi Goształdowi, wojewodzie wileńskiemu i trockiemu. Stały się one wówczas główną rezydencją tego znaczącego rodu magnackiego w Wielkim Księstwie Litewskim. Na początku XVI w. należały do Albrechta Wojciecha Gasztołda, kanclerza litewskiego i wojewody wileńskiego. Tytułował się on „grabią z murowanych Geranion”. Był on znaczącą postacią w WKL. W 1515 r. brał udział razem z Mikołajem Radziwiłłem w zjeździe wiedeńskim. W kronice Macieja Stryjkowskiego napisanej w 1846 r. o tym wydarzeniu zaznaczono:

Mikołaj też Radziwiłł i Wojciech Gasztołd z wielkim kosztem z Polski w muzyce ćwiczonych mieli sto, po moskiewsku, po tatarsku i po kazacku przybranych młodzieńców, którzy z instrumentami rozmaitemi, z szablami i z sajdakami, na krzywych butach przed cesarzem w kościele zawżdy mszy i nieszpory śpiewali, z wielkiem podziwieniem postronnych narodów i Niemców i Włochów, którzy w tych stronach Litewski narod być grubym przedtem rozumieli”.

Zamek w Gieramionach. Szkic T. Makowskiego. 1613 r.

Albrecht Wojcjech Gasztołd zbudował w Gieranonach potężny zamek, który na swojej mapie zaznaczył już w 1613 r. Tadeusz Makowski. W narożach zamku znajdowały się cztery okrągłe wieże. Otaczały go mury obronne, wały i fosa. Michał Baliński w wydanej w 1846 r. książce „Starożytna Polska”, w rozdziale „Wielkie Księstwo Litewskie” pisze o zamku Gasztoldów:

Zwaliska dawnego ich zamku w pierwszym dziesiątku bieżącego wieku dochodziły jeszcze wysokości pierwszego piętra; ale przez obojętność ówczesną właścicieli na zachowanie zabytków starożytności krajowych rozebrane zostały w znacznej części na materyał do różnych budowli w sąsiednich dobrach Lipniszskich”.

Gieranony.Wzgórze zamkowe. Rys. N. Orda.

Pomimo wielu zasług wojennych Albrechta Gasztołda, przyczynił się on również do rozwoju Gieranon. Zbudował kościół pw. Św. Mikołaja. Założył bibliotekę i prywatną szkołę, której absolwenci dostawali się na Uniwersytet Krakowski. Utrzymywał on także wspomnianą już orkiestrę. Po Albrechcie Wojciechu Gasztołdzie Gieranony odzidziczył jego syn Stanisław, wojewoda trocki. M. Baliński podkreśla, że był to ród „imienia nader zasłużonego w dziejach litewskich: oświatą, wielkimi czynami i wielmożnością odznaczającego się”. W 1537 r. Stanisław Gasztołd ożenił się z Barbarą Radziwiłłówną, późniejszą małżonką króla Zygmunta Augusta. Po bezpotomnej śmierci męża w grudniu 1542 r., Barbara Radziwiłłówna przez pewien czas jeszcze mieszkała na zamku w Gieranonach. Po opuszczeniu przez nią zamku i wyjeździe do Wilna zgasła dotychczasowa świetność tej miejscowości. Według obowiązującego prawa litewskiego z chwilą wygaśnięcia rodu Gasztołdów, Gieranony przeszły w posiadanie króla Zygmunta I Starego i zamienione zostały następnie na królewszczyznę dzierżawioną osobom zasłużonym.

Z Gieranonami wiąże się jeden z romantycznych wątków polskiej historii, upamiętnionych w literaturze i sztuce. Prawdopodobnie tutaj spotkała się pierwszy raz Barbara Radziwiłłówna z wielkorządcą na Litwie Zygmuntem Augustem, przyszłym królem Polski. W 1547 r. została jego żoną, zaś w 1550 r. koronowana została na królową. W maju 1551 r., zaledwie rok po koronacji, Barbara Radziwiłłówna zmarła. Spoczęła w królewskiej kaplicy Katedry Wileńskiej. W 1576 r. podczas bezkrólewia obradowała na zamku w Gieranonach szlachta litewska z udziałem poselstwa koronnego, omawiając zasady wyboru Stefana Batorego na króla. Także tutaj senatorowie i rycerstwo litewskie na kilku zjazdach rozważało zachowanie swoich praw i swobód przez nowo wybranego króla. Powstałe starostwo gieranonskie było zarządzane kolejno przez: Pawła Giedrojcia, Jakuba Piaseckiego, Pawła Sapiehę, Mikołaja Kiszkę, Albrechta Radziwiłła. W 1670 r. dobra te przeszły do Michała Kazimierza Paca, hetmana wielkiego litewskiego, wojewody wileńskiego. Zostały zapisane na utrzymanie artylerii WKL. W marcu 1708 r. w Gieranonach zatrzymał się z oddziałem szwedzkiego wojska król Stanisław Leszczyński. Po krótkim wypoczynku udał się stąd do Wilna. Do pierwszego rozbioru Polski starostami gieranonskimi byli generałowie artylerii litewskiej. Zamek Gasztołdów nie był przez użytkowników remontowany i już w XVII w. nikt go nie zamieszkiwał. Za siedzibę administracji służył wówczas stojący nieopodal zamku nieduży budynek.

Gieranony podniesione były przez króla Zygmunta III do rangi „wolnych królewskich” na prawie magdeburskim. Przywilej ten potwierdził król Stanisław August Poniatowski. W 1795 r. Gieranony zostały zniszczone przez wojska rosyjskie dowodzone przez Aleksandra Bezborodkę. W 1796 r. otrzymał on Lipniszki i Gieranony w prezencie od carycy Katarzyny II. W 1812 r. odkupił je za kwotę 534 tysięcy rubli Wojciech Pusłowski, marszalek słonimski. Od 1820 r. Gieranony należały do jego syna, Tytusa. Majątek został skonfiskowany jako kara za udział w powstaniu listopadowym, a w 1849 r. został sprzedany Samuelowi Łaniewskiemu-Wołłkowi, który w 1851 r. podarował go swojej córce, Weronice, żonie Oskara Korwin-Milewskiego. Po nich majątek odziedziczył syn Ignacy. Rzadko bywał on w Gieranonach, studiował na uniwersytecie w Dorpacie, potem mieszkał w Monachium, gdzie uczył się w szkole sztuk pięknych. Dużo malował, organizował wystawy swych obrazów w Wiedniu, Paryżu. Posiadał pałacyk w Wilnie i własną wyspę Santa Katerina na Adriatyku, gdzie wybudował dom. W 1895 r. kupił luksusowy jacht o nazwie „Litwa”, którym dużo podróżował po świecie. Mieszkał w Rzymie, Wiedniu, Lwowie, Wilnie. Według Romana Aftanazego, badacza dziejów rezydencji, pod koniec XIX w. stworzył on jedną z najcenniejszych galerii, obejmującą ponad dwieście dzieł. W 1897 r. przeniósł ją do Gieranon, potem do Wilna, a stamtąd na wyspę adriatycką. Po pierwszej wojnie światowej kolekcja uległa rozproszeniu. Zdewastowany i ograbiony w tym burzliwym okresie wojny majątek w Gieranonach przekazał swemu siostrzeńcowi, Szymonowi Meysztowiczowi, żonatemu z Antoniną z Morawskich. Podnieśli oni z ruin zniszczone w czasie pierwszej wojny światowej gospodarstwo majątku. Pamiętali także o bogatej spuściźnie historycznej miasteczka. Na terenie dworskim zbudowali i otworzyli 7-klasową szkołę, nadając jej imię Królowej Barbary. Do Meysztowiczów majątek należał do września 1939 r. Byli oni ostatnimi właścicielami tych dóbr.

Zbudowany w połowie XIX w. przez Oskara Korwin-Milewskiego parterowy obszerny dwór został zniszczony w latach 70. XX w. Mocno ucierpiał ponad trzyhektarowy park dworski, na terenie którego w latach 50. XX w. kołchoz założył fermę świń. Z dawnego założenia dworskiego przetrwał budynek, który prawdopodobnie miał służyć jako galeria obrazów, ale później był wykorzystywany jako spichlerz. Zachował się także budynek mleczarni, lodownia i fragment bramy.

W zaniedbanym dawnym parku dworskim przyciągają uwagę bardzo stare lipy, rosnące pojedynczo lub stanowiące fragmenty alei. Na wzgórzu zamkowym zachowały się resztki ruin zamku Gasztołdów oraz umocnienia ziemne, wały i fosa. Wzgórze jest zarośnięte drzewami.