Gojcieniszki

16 km na północ od Werenowa

Rejon werenowski

Dwór obronny i dawny majątek ziemski położony przy dawnym trakcie z Nowogródka do Wilna, nad rzeką Żyżmą.

Gojcieniszki. Rysunek ze zbiorów archiwum szpitala.

Pierwsze wzmianki o Gojcieniszkach pochodzą z początku XVII w. Wówczas dobra te należały do Nonhartów. Był to ród prawdopodobnie pochodzenia holenderskiego, wyznania protestanckiego. Bracia Stanisław i Piotr Nonhartowie wykazali się odwagą w czasie wojen ze Szwedami i Moskwą. Otrzymali polskie potwierdzeie szlachectwa na mocy nobilitacji nadanej ich przodkom przez cesarza rzymskiego. Piotr pełnił urząd horodniczego wileńskiego i „budowniczego zamku królewskiego wileńskiego”. Za zasługi i prowadzoną działalność otrzymał on zapewne Gojcieniszki. Córka Piotra Nanharta, Suzanna, wyszła za mąż za wojewodę nowogródzkiego Jerzego Chreptowicza, wnosząc w posagu Gojcieniszki. Nieopodal dworu, za fundusze pozostawione przez ojca, zbudowała ona w 1633 r. zbór kalwiński.

Gojcieniszki. Pozostałości zboru kalwińskiego. Stan z 2018 r.

Później Gojcieniszki odziedziczył syn Jerzego i Suzanny Chreptowiczów – Adam. Kolejno, drogą posagu lub jako wiano, dobra te przechodziły do Szretterów, Puttkamerów, Osten-Sackenów. Po ślubie Weroniki Osten-Sacken z Adamem Rymszą w latach 30. XIX w. Gojcieniszki przeszły jako wiano. Adam Rymsza był uczęstnikiem kampanii napoleońskiej w 1812 r. Natomiast jego żona Weronika z Osten-Sackenów była cioteczną siostrą Wawrzyńca Puttkamera i przyjaciółką jego żony, Maryli z Wereszczaków. Majątek ziemski w Gojcieniszkach należał do Rymszów do września 1939 r. Przedostatnim jego właścicielem do 1937 r. był Edward Rymsza, a ostatnimi – jego córki, Helena i Zofia.

Gojcieniszki. Fot. ze zbiorów archiwum szpitala.

Dwór o charakterze obronnym, zwany zameczkiem, został wybudowany według własnego projektu przez Piotra Nonharta w latach 1611-1613 na wzór zamków holenderskich, północno-francuskich lub westfalskich. Na ziemiach dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego podobnej budowli w tym stylu nie było.

Jest to budynek piętrowy, wzniesiony na planie wydłużonego prostokąta. W jego narożach znajdują się cztery niskie, cylindryczne baszty z niewielkimi okienkami – strzelnicami. W części środkowej od frontu występuje trójkondygnacyjny ryzalit w kształcie czterobocznej wieży. Na początku XX w. został dobudowany do niego niski arkadowy portyk z tarasem.

Gojcieniszki. Zameczek od frontu. Stan z 2018 r.

Dwór nakryty wysokim czterospadowym dachem. Ściany dworu mają grubość do półtora metra. W czasie wojny północnej Szwedzi skutecznie bronili się w nim przed wojskami saskimi króla Augusta II. Zameczek był zamieszkiwany przez właścicieli okresowo. Znajdował się w stanie całkowitego zaniedbania. Edward Rymsza na przełomie XIX/XX w. dokonał restauracji budynku i wewnętrznej przebudowy pomieszczeń, poszerzył otwory okienne. W czasie odbudowy zameczku Rymszowie mieszkali w znajdującym się w pobliżu parterowym murowanym dworze.

Według Romana Aftanazego, badacza dziejów rezydencji, po odnowieniu zameczku na pokoje reprezentacyjne przeznaczono piętro. Salon urządzono czeczotkowymi meblami wykonanymi według starych modeli. W sali jadalnej umieszczono meble dębowe stylizowane na gdańskie. Były to dwa wysokie kredensy, prostokątny stół i krzesła z wysokimi oparciami. Rymszowie zgromadzili dużą ilość dzieł sztuki i pamiątek rodzinnych. Posiadali archiwum domowe i zasobną bibliotekę. Według R. Aftanazego, w archiwum przechowywano wśród innych dokumentów nadania królewskie z czasów Zygmunta Augusta. Znajdowały się tam także listy Adama Rymszy, pisane przez niego, będąc na zesłaniu w Wiatce. Wszystkie zbiory zaginęły w latach 1914-1920.

Gojcieniszki. Staw dworski. Stan z 2018 r.

Zameczek otaczał park zajmujący powierzchnię ok. 15 hektarów. Rosnące w nim lipy i modrzewie, według obliczeń, mogły mieć wiek nawet 300 lat. Tak opisuje otoczenie zameczku R. Aftanazy:

Lipy tworzyły także dwie cieniste altany. Jedna zasadzona była w krąg, druga bardzo rozrośnięta, z szeroko opadającymi konarami, jako jedno drzewo, stała samotnie. Prócz drzew w parku spotykało się szpalery bzów, duże krzewy lonicery, berberysów i bułdenezów. Malowniczości dodawały ogrodowi sadzawki, łącząca je fosa oraz przepływające strumyki. Bardziej odległą część ogrodu nazywano „Soła”, co w języku litewskim oznaczać miało wyspę.

Według Tomasza Krzywickiego, autora książki „Szlakami Adama Mickiewicza”, zamek Horeszków z „Pana Tadeusza” posiada cechy zamku gojcieniskiego i że jest wiele podobieństw prawdziwych Gojcieniszek do fikcyjnego Horeszkowa. Pisze on: Gojcieniszki leżą „nad brzegiem ruczaju” – rzeczki Żyżmy. Wpływają tu do niej dwa strumienie, są też stawki i staw. Cały ten system wodny, wraz z groblami i upustami, przypomina jako żywo opisy z „Pana Tadeusza”. Według T. Krzywickiego A. Mickiewicz bywał  w Gojcieniszkach. Podaje on: „Tradycja rodzinna Rymszów przekazuje, że na oknach ogrodowego pawilionu znajdowały się podpisy Mickiewicza i jego przyjaciół. Pamiętał je jeszcze właściciel Gojcieniszek w okresie międzywojennym, Edward Rymsza. Ów pawilion znajdowal się w parku zwanym Sołą w widłach Żyżmy i jej dopływu Wojszywołgi, kilkaset metrów na zachód od „zamku”. Dalej pisze: „Mickiewicz mógł tędy wracać z Tuchanowicz przez Konwaliszki do Wilna w końcu sierpnia 1820 r. wraz z Zanem i Czeczotem. Jest też prawdopodobne, że na przełomie maja i czerwca 1822 r. przywieziono go z Bołcienik do zaprzyjaźnionych sąsiadów lub przyjechał tu konno z Marylą przez „granicę guberni”. R. Aftanazy, powołując się na przekazy rodzinne, także zaznacza, że filomaci wileńscy przyjeżdżali do Gojcieniszek z pobliskich Bołcienik na majówki. Wspomina on też o drewnianej oszklonej altanie z wydrapanymi na szybie podpisami.

Obok Gojcieniszek, przy drodze w polu, znajdują się pozostałości dawnego zboru kalwińskiego  ufundowanego przez  Suzannę (Zuzannę) Chreptowiczową z Nonhartów. W świątyni tej spoczęły szczątki założyciela dworu i budowniczego zameczku oraz późniejszych właścicieli tych dóbr.

Obecnie w dawnym dworze obronnym znajduje się Republikański Szpital Psychiatryczny. Zachowało się kilka budowli gospodarczych należących do dawnego majątku ziemskiego oraz budynek młynu. Z założenia dworskiego została także część parku oraz stawy otoczone zaroślami.