Grodno – Augustówek

Grodno na mapie

Dawna podmiejska rezydencja królewska.

Augustówek. Widok ogólny. Rys. N. Ordy.

Obecnie położona w południowo-zachodniej części miasta, na lewym brzegu Niemna. W drugiej połowie XVIII wieku zbudował ją na potrzeby króla, według projektu włoskiego architekta Giuseppe de Sacco, podskarbi Wielkiego Księstwa Litewskiego Antoni Tyzenhaus. Nazwę nadano w nawiązaniu do panującego wówczas monarchy. Według Romana Aftanazego, autora opracowania „Dzieje rezydencji”, był to budynek dwukondygnacyjny w środkowej części, z jednokondygnacyjnymi częściami bocznymi. Ściany zewnętrzne były zbudowane z ociosanego kamienia. Natomiast wewnątrz użyto technologii połączenia cegły z drewnem, czyli tak zwanego „muru pruskiego”.

Augustówek. Portyk rezydencji, Stan z 2012 r.

Część piętrową budynku nakrywał dach półkoliście wygięty, a parterową wysoki czterospadowy. W pobliżu były zbudowane dwie parterowe oficyny z boniowanymi narożnikami.

Augustówek. Widok rezydencji od tylu. Stan z 2012 r.

Jedna oficyna służyła jako kuchnia i spiżarnia, w drugiej znajdowała się administracja i pokoje służby. Również na terenie majątku zbudowana została karczma (według R. Aftanazego – w 1794 roku). Wzniesiona została na planie prostokąta o szeroko rozstawionych dziesięciu osiach, parterowa, kryta czterospadowym dachem. W jej środkowej części występuje pseudoryzalit z belkowaniem wspartym na czterech kolumnach.

Augustówek. Elewacja frontowa pałacu po 1920 r. Źródło: R. Aftanazy, „Dzieje rezydencji”, t. III

Rezydencję otaczał około 20-hektarowy park o założeniu regularnym z wykopanym podłużnym stawem. Do pałacu wiodły aleje wjazdowe, jedna z nich od bramy prowadziła do odległego o półtora kilometra Niemna. Brak informacji w jakim celu był wykorzystywany pałacyk przez Stanisława Augusta Poniatowskiego. Znane jest to, że zatrzymywał się w nim prywatnie dla odpoczynku. Król odwiedzał również Augustówek, gdy z woli cesarzowej Rosji Katarzyny II przebywał na zamku w Grodnie od stycznia 1795 roku do lutego 1797 roku. Wynika to z zapisów urzędowych raportów hrabiego Eliasza Bezborodki, będącego wówczas dozorcą króla. Relacjonuje on: „28 maja (1795 r.) … wieczorem król przejeżdżał się konno za Niemen. W Łosośnie przypatrywał się mustrze batalionu strzelców, zajeżdżał do pałacu w Augustówku i o 10 wieczorem wrócił do zamku”. Po ostatnim rozbiorze Polski Augustówek został nadany generałowi Maurycemu hr De Laçy przez cesarzową Katarzynę II za zasługi w wojnie rosyjsko-tureckiej. W archiwum domowym w Augustówku do pierwszej wojny światowej prawdopodobnie przechowywano listy Napoleona Bonaparte do generała Maurycego De Laçy pełne uznania dla jego zasług bojowych. W 1919 roku De Laçy sporządził testament na rzecz swego siostrzeńca Patryka O’Briena, po czym sprowadził go do Augustówka i usynowił. Ze zgody cesarza Aleksandra I połączył dwa nazwiska w jedno – O’Brien de Laçy. Patryk O’Brien de Laçy osiedliwszy się na ziemiach polskich, szybko nawiązał kontakt z sąsiadującymi z Augustówkiem polskimi rodzinami ziemiańskimi Druckich-Lubeckch, Czetwertyńskich i Niemcewiczów oraz sam się spolonizował. Natomiast jego potomkowie czuli się całkowicie Polakami.

W 1819 roku przez hrabiego Karola Medema została wybudowana w Augustówku kaplica z wyniosłą kopułą zwieńczoną latarnią i krzyżem na szczycie. Wewnątrz kaplica otrzymała kształt rotundy. W ołtarzu umieszczono obraz Matki Boskiej, a po bokach podobizny Św. Apostołów Piotra i Pawła.

W latach 1912-1914 prowadzono przebudowę pałacu według projektu Mariana Baehra. W czasie pierwszej wojny światowej pałac spłonął wraz z zabytkowymi meblami i innymi cennymi zbiorami. W 1921 roku Augustówek został podzielony na dwie części pomiędzy wnukami Patryka O’Brien de Laçy. Jedną część ze spalonym pałacem otrzymał Terencjusz O’Brien de Laçy, pułkownik wojsk polskich. Druga część z karczmą i kaplicą została własnością jego brata Maurycego. Po dokonanej przebudowie wnętrz dawnej karczmy, budynek stał się jego siedzibą.

Maurycy hrabia O’Brien de Laçy był osobą znaną w Grodnie, powszechnie bardzo szanowaną i lubianą. W murach jego rezydencji gościło wiele znakomitych postaci. Między innymi w czerwcu 1939 roku odpoczywał w Augustówku Stanisław Ignacy Witkiewicz „Witkacy”, kultowa postać w ówczesnej Polsce. O’Brien de Laçy w latach 1929-1932 był prezydentem miasta Grodna. Pełnił również on szereg funkcji społecznych. Przez dłuższy czas prezesował w Związku Ziemian.

Augustówek.Widok ogólny rezydencji od tyłu. Stan z 2012 r.

Przebudowany pod rezydencję XVIII-wieczny zajazd (karczma) o wyglądzie klasycystycznego dworu był w posiadaniu Maurycego O’Brien de Laçy do września 1939 roku. Na szczęście budynek zachował się do naszych czasów. Obecnie mieści się w nim Młodzieżowe Centrum Rozwoju. Zachowała się również dawna kaplica dworska. W czasach sowieckich była zdewastowana. Odnowiona została w latach 90. według projektu grodzieńskiego architekta Stanisława Szejki. Obecnie należy do parafii rzymsko-katolickiej Augustówek. Teren dworski został zabudowany współczesnymi budynkami.

Augustówek. Przebudowana pod rezydencje XVIII-wieczna karczma. Stan z 2012 r.