Grodno – Dom Elizy Orzeszkowej

Grodno na mapie

Usytuowany jest przy ulicy noszącej nazwisko pisarki. Orzeszkowa mieszkała w Grodnie od 1869 roku. Natomiast w domu znajdującym się przy ulicy noszącej jej nazwisko pisarka zamieszkała po ślubie ze Stanisławem Nahorskim w listopadzie 1894 roku. Po przeprowadzeniu w nim gruntownego remontu był nazywany jako „szary dworek” Elizy Orzeszkowej. Tu realizowała ona namiastki polskiego życia, działając na płaszczyźnie kulturalno-oświatowej i charytatywnej.

E. Orzeszkowa pisała:

„Zbiegła się dokoła mnie gromadka dość liczna młodych dziewcząt, która potrzebuje czegoś się uczyć, na siebie i często na swoich pracować, zdobywać jakąś przyszłość. Skupiają się dokoła domu naszego zagrożeni utratą własności i ci, którzy już ją straciwszy potrzebują o coś ręce zaczepić, i zwłaszcza, nade wszystko, dzieci mniejsze lub większe, tego lub owego potrzebujące dla swej przyszłości do której ustosunkuje się przyszłość ogólna”.

W „szarym domku” Orzeszkowej znajdowała się czytelnia, gromadzono i czytano książki, prowadzone były zajęcia z zakresu literatury i polskiej historii, a także dyskutowano i rozmawiano i literaturze i sztuce. Prowadzono lekcje, wykłady i spotkania pisarzy i artystów. Odbywało się to poza wiedzą i bez zgody władz zaborczych. W tym domku narodziła się idea, która zapoczątkowała programy wieczorów literackich i artystycznych, organizowanych w latach 1907-1909 pod patronatem towarzystwa „Muza”.

Franciszek Godlewski, który był stałym gościem Orzeszkowej pisał: „Ten dom był azylem, dokąd schroniła się dusza polska”. W jego Wspomnieniach znajduje się dokładny opis wyglądu domu E.Orzeszkowej. Pisze on:

Oszalowany deskami miał niski dach, kryty cynkową blachą, a od frontu facjatę z balkonem i dwiema mansardami. Pomalowany był na szaro błękitny kolor, na którym odbijały się drzwi, okna i okiennice. Mieszkanie było urządzone skromnie, brakowało w nim standardowych biedermajerowskich jesionów i płomienistych mahoni oraz obrazów, które bądź pozostały w Ludwinowie i tam zginęły, bądź sprowadzone z Milkowszczyzny spłonęły w pożarze Grodna z częścią bogatej biblioteki. Sprzęty były nowoczesne, kryte przeważnie pluszem. W małym salonie znajdował się marmurowy kominek nad nim lustro. Ściany ozdabiała Anastazja A. Kamieńskiego źródło pomysłu do powieści pod tym że tytułem, obraz Barany i Dwie siostry niewiadomego pędzla, piękny portret pani Pawłowskiej, kilka sztychów, miniatur i fotografii. Szafy były przepełnione książkami w różnych językach, co razem stanowiło pokaźny księgozbiór. Na wszystkich półkach i stolikach leżały książki, albumy i zeszyty. Francuskie dywany okrywały posadzki. Mieszkanie ożywiały zawsze zimą świeże białe bzy, cyklameny i azalie oraz bukiety sezonowych kwiatów. Gabinet był ciasny, ciemny; biurko małe, zarzucone książkami i papierami. Pani Eliza porównywała pracownię swoją do grobu.

W tym domu Eliza Orzeszkowa mieszkała aż do śmierci. Zmarła 18 maja 1910 roku. Pochowana została na cmentarzu pobernardyńskim w Grodnie. W Jednodniówce Grodzieńskiej w sierpniu 1917 roku pisano: „Najwybitniejszym dowodem uznania ogółu był jej pogrzeb: przyjęły udział wszystkie warstwy społeczne bez różnic narodowościowych, wyznania i przekonań. Mówcami nad grobem byli ludzie najrozmaitszych kierunków politycznych, Polacy oraz Żydzi. W tym smutnym obrzędzie wszyscy się zjednoczyli w ogólnym żalu po tej, do której powiedziano: „Największe myśli pochodzą z serca”. W tejże Jednodniówce Grodzieńskiej zaznaczono: „Ostatnią troską w życiu wielkiej autorki i społeczniczki było zapewnienie bytu świeżo założonej ochronie jej imienia. Stosownie do wyrażonego swego życzenia: „Chciałabym, aby po mojej śmierci rozlegały się w tych ścianach dziecięce głoski”, dom jej przy ulicy Sadowej został przez sukcesorów Marię i Maksymiliana Obrębskich ofiarowany na rzecz tej że ochrony i aż do wybuchu wojny był przytułkiem osieroconej dziatwy.

Józef Kotarbiński w przemowie pogrzebowej między innymi powiedział: „Ona była żywą mądrością i czującym sercem całej epoki”.

W 1929 roku w parku miejskim został odsłonięty pomnik Elizy Orzeszkowej dłuta Romualda Zerycha. W czasie Drugiej Wojny Światowej był ukryty na cmentarzu pobernardyńskim. W 1949 roku został umieszczony przy ulicy noszącej nazwisko pisarki.

Pomnik Elizy Orzeszkowej w Grodnie

W okresie międzywojennym dom Elizy Orzeszkowej był w zarządzaniu Polskiej Macierzy Szkolnej. Mieściło się tu nadal Towarzystwo Opieki nad Dziećmi.

Po Drugiej Wojnie Światowej w budynku mieściły się urzędy państwowe.

Obecnie w domu mieści się filia biblioteki obwodowej. Dwa pokoje lewego skrzydła domu zajmuje izba pamięci E. Orzeszkowej. Otwarta została w 2001 roku staraniem Komitetu Pamięci Elizy Orzeszkowej przy Związku Polaków na Białorusi na czele z prezes Komitetu Marią Ejsmont oraz Towarzystwa Przyjaciół Grodna i Wilna z Gdańska.

Budynek jest wykonaną w latach 70. XX wieku kopią oryginalnego XIX-wiecznego domu pisarki.