Grodno – Stanisławowo

Stanisławowo na mapie

Dawna podmiejska rezydencja króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.

Stanisławowo. Widok pałacu od frontu. Stan z 2012 roku.

Obecnie znajduje się w północno-wschodniej części miasta, na prawym brzegu Niemna. Pałac został zbudowany na potrzeby króla w latach 70. XVIII wieku przez podskarbiego litewskiego Antoniego Tyzenhauza, według projektu architekta włoskiego Giuseppe de Sacco. Nazwę rezydencji nadano nawiązując do imienia panującego ówcześnie monarchy – Stanisławowo. Brakuje źródeł dotyczących użytkowania pałacu przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Natomiast wiadomo, że król odwiedzał Stanisławowo podczas pobytu w Grodnie z zarządzenia cesarzowej Rosji Katarzyny II. Miejscowość tę wymienia się w urzędowych raportach hrabiego Eliasza Bezborodki, będącego wówczas dozorcą króla. Między innymi zanotowano: „22 grudnia [rok 1795 – przyp. aut.] o 10 rano król w zwyczajnej asyście wyjeżdżał na spacer do Stanisławowa i o 12 powrócił…”

Pałac w Stanisławowie. Rysunek Napoleona Ordy.

Stanisławowo jako część dóbr królewskich po ostatnim rozbiorze Rzeczypospolitej zostało skonfiskowane i nadane przez Katarzynę II rosyjskiemu generałowi Rubanowi. W 1814 roku dobra odkupił książę Franciszek Drucki-Lubecki, późniejszy minister skarbu Królestwa Polskiego. Na przełomie XIX i XX wieku Stanisławowo należało do księcia Władysława Druckiego-Lubeckiego i jego żony Marii z Zamojskich. Ostatnim właścicielem dóbr do września 1939 roku był ich syn – Jan Drucki-Lubecki.

Stanisławowo. Widok pałacu od frontu. Stan z 2012 roku.

Część ziem jeszcze w XIX wieku była sprzedana miastu, m.in. pod budowę dworca kolejowego w Grodnie i szpitala okręgowego. W posiadaniu folwarku były zakłady produkujące cegłę oraz kafle. W Ostrówku pod Grodnem mieściły się budynki gospodarcze do prowadzenia gospodarki rolnej. Książę Władysław Drucki-Lubecki był pierwszym właścicielem samochodu osobowego w Grodnie.

Stanisławowo. Pałac od strony podjazdu. Około 1914 rok. Źródło: R. Aftanazy, „Dzieje rezydencji” t. 3.

Oto jak opisuje wygląd architektoniczny pałacu Roman Aftanazy, badacz dziejów rezydencji:

Pałacyk w Stanisławowie był budowlą parterową na rzucie prostokąta, w trójosiowej części środkowej podniesionej o jeszcze jedną, wyższą od dolnej kondygnację, nakrytą gładkim dachem dwuspadowym. W części środkowej elewacji frontowej pałacyku występował ryzalit o zaokrąglonych narożnikach, rozczłonkowany płycinami i pilastrami, na parterze toskańskimi, na piętrze korynckimi. Przylegał do niego głęboki portyk o trzech arkadach od frontu i dwóch znacznie szerszych po bokach, tworzących kryty zajazd. Portyk dźwigał obszerny balkon z kamienną balustradą. Drzwi wejściowe oraz dwa okna po bokach dolnej kondygnacji ryzalitu otrzymały zamknięcie półkoliste, zaś porte- fenetre i okna górnej kondygnacji – kształt prostokątny. Identycznie jak od frontu wyglądały partie boczne pałacyku także i w jego elewacji ogrodowej. Tylko piętrowy ryzalit wybrzuszony tu został półkoliście. Wybrzuszenie ryzalitu ogrodowego zamykała wysoka, także półkoliście wygięta ścianka attykowa z ćwierć kolistym zwieńczeniem na osi, dzielona poziomo trzema płycinami.

Na ryzalicie ogrodowym (tylna część pałacu) w górnej jego części na okrągłej tarczy zachowały się inicjały SAR (Stanislaus Augustus Rex) nad nimi umieszczona królewska korona.

Stanisławowo. Inicjały królewskie. Stan z 2012 roku.

Wnętrza pałacu miały układ regularny dwutraktowy, podzielone pośrodku korytarzem. Przy ogrodowym ryzalicie była usytuowana dwukondygnacyjna sala balowa. Podłoga w sali była wyłożona parkietem w dekoracyjne wzory. Zniszczyli ją Kozacy w czasie pierwszej wojny światowej, używając parkietu do rozpalania pieców. Z czasów stanisławowskich zachowała się obszerna sień, w narożach której znajdują się dwa neogotyckie kominki z czarnego marmuru. W sali mieszczącej się nad sienią były widoczne fragmenty malowideł ściennych ze scenami mitologicznymi. Mogła to być sala teatralna, gdzie na zaproszenie króla występowali artyści grodzieńskiej szkoły baletowej. Brak jest źródeł dotyczących wyposażenia i wewnętrznego wystroju pałacu.

Stanisławowo. Oficyna pałacowa. Stan z 2012 roku.

 

Oficyna pałacowa. Stan z 2012 roku.

Po zakończeniu drugiej wojny światowej w jednym z pokoi pałacu zorganizowano punkt odbiorczy radiowęzła, wówczas jeszcze przyjmującego program z Warszawy (informacje pochodzą od Bohdana Horbaczewskiego, byłego Grodnianina, który tam pracował, obecnie mieszkającego w Toruniu). Później dawną rezydencję królewską przekazano Wyższej Szkole Rolniczej w Grodnie. Wówczas nad obydwiema częściami parterowymi nadbudowane zostało piętro. Obecnie budynek należy do Uniwersytetu Rolniczego. Po obu stronach obszernego dawnego dziedzińca, przed pałacem usytuowane są dwie parterowe oficyny, kryte wysokim czterospadowym dachem. Zachowała się część budynków gospodarczych należących do folwarku.

 

Stanisławowo. Zniszczony budynek gospodarczy. Stan z 2012 roku.

Od strony miasta do bramy wjazdowej prowadzi aleja lipowa. Z tyłu pałac otacza ok. trzyhektarowy, stosunkowo młody park. Obecnie prowadzona jest renowacja dawnej królewskiej rezydencji.

Stanisławowo. Aleja wjazdowa do rezydencji. Stan z 2012 roku.