Holszany

Holszany na mapie

20 km na południowy wschód od Oszmiany

Rejon oszmiański

Holszany. Widok ogólny zamku. Stan 2009r.

Ruiny zamku Sapiehów.

Pierwsze wzmianki o Holszanach poświadczone źródłowo pochodzą z XIII w. Należą one do najstarszych znanych osad na ziemi wileńskiej. Według Macieja Stryjkowskiego, dziewiętnastowiecznego badacza dziejów Wielkiego Księstwa Litewskiego, założył ją syn księcia litewskiego Romunta zwany Holszą. Od niego wzięła nazwę miejscowość i ród książąt Holszańskich. Synem Holszy był Algimunt, od którego potomkowie z rodu Holszańskich używali przydomku Algimuntowie. Ostatnim przedstawicielem męskiej linii tego rodu był Paweł Algimuntowicz Holszański, biskup wileński. Z tego rodu wywodzi się Zofia Holszańska, ostatnia żona króla Władysława Jagiełły i matka polskich władców Władysława III i Kazimierza Jagiellończyka. W 1525 r. po ślubie Pawła Sapiehy (z Kodnia) z Oleną Holszańską, Holszany drogą posagu przeszły do Sapiehów i ponad sto lat dobra te należały do tego rodu. Najbardziej znaczącą postacią rodu w dziejach Holszan był Paweł Stefan Sapieha, absolwent jezuickiej Akademii Wileńskiej, podkanclerzy litewski i starosta oszmiański. Był on posłem wielu sejmów i sejmików lokalnych. Brał udział w kompaniach wojennych przeciwko carowi moskiewskiego w latach 1610-1611 i w 1633 r. Na początku XVII w. wybudował on na skraju miasteczka nową, trzykondygnacyjną murowaną z cegły rezydencję obronną. Zamek został wzniesiony na planie czworoboku z dużymi sklepionymi piwnicami, z czterema basztami na narożach i dwiema na osiach ścian. Cztery skrzydła budynku otaczały kwadratowy dziedziniec, na który prowadził wjazd przez półkolistą bramę. Naprzeciwko bramy, w skrzydle była wbudowana kaplica zamkowa. Według Romana Aftanazego, badacza dziejów rezydencji, wewnątrz budynek zawierał dużą ilość izb mieszkalnych i reprezentacyjnych z piecami dekorowanymi herbami rodowymi. Pomieszczenia były bogato zdobione dekoracją sztukatorską, marmurami i polichromią. Zamek był otoczony fosą i wałami ziemnymi. Paweł Stefan Sapieha wybudował także w 1618 r. w Holszanach barokowy kościół pw. Św. Jana Chrzciciela i klasztor dla ojców franciszkanów.

Świetność sapieżańskiej rezydencji trwała niedługo. Zadłużone dobra holszańskie Paweł Stefan Sapieha w testamencie zapisał swoim bratankom Tomaszowi i Kazimierzowi Sapiehom.  W 1638 r. podzielili oni majątek między sobą. W czasie trwających w latach 1655-1657 wojen moskiewskich zniszczeniu uległy dwa skrzydła zamkowe, których już nie odbudowano. Kolejnych zniszczeń budowli dokonano w trakcie działań wojennych podczas I wojny światowej. Większa część majątku w skutek zadłużeń była rozdrobniona i rozsprzedana.

W drugiej połowie XVII w. Holszany przeszły we władanie córki Kazimierza Sapiehy Barbary. Ona wniosła je w posagu swemu mężowi Kazimierzowi Eustachemu Wołłowiczowi, stolnikowi litewskiemu. Następnie w XVIII w. zamek holszański wielokrotnie zmieniał właścicieli, wnoszony w posagu należał do Kuncewiczów, a potem do Mosiewiczów. W 1746 r. został sprzedany Hieronimowi Żabie. Po nim dobra te odziedziczył syn Ignacy, a kolejno wnuk Antoni. Jako posag córki Antoniego – Olimpii, Holszany przeszły we władanie Ludwika Korsaka. Był on zaangażowany w powstanie listopadowe, co mogło stać się przyczyną przymusowego sprzedania Holszan Rosjaninowi Garbaniewowi. Po nim zamek holszański przeszedł w ręce jego zięcia Jana Jagmina. Według R. Aftanazego od 1888 r. był on marszałkiem szlachty powiatu oszmiańskiego. Do tej rodziny zamek i majątek Holszany należały do września 1939 r. Ostatnim właścicielem był Aleksander Jagmin. Informacje o jego dalszym losie są rozbieżne. Według niektórych był aresztowany przez sowietów w 1939 r., ale też, że przedostał się do Austrii, a stamtąd do Australii. Dzięki rysunkowi Aleksandra Adama dowiadujemy się o wyglądzie zamku z 1812 r. oraz wydarzeniach historycznych tego okresu. Na rysunku przedstawiony jest oddział piechoty i artylerii Wielkiej Armii, przechodzącej drogą obok zamku holszańskiego w pochodzie na Moskwę. Wygląd zamku także został utrwalony na szkicach Napoleona Ordy z 1876 r.

Po drugiej wojnie światowej zamek był pozbawiony opieki i ulegał kolejnym zniszczeniom. Zachowały się ruiny skrzydeł mieszkalnych i dwóch baszt zamkowych, a także część wałów i fos otaczających teren wokół zamku. Dawne założenie dworskie przypomina zachowany fragment parku z rosnącymi w nim sędziwymi lipami.

Obecnie na ruinach zamkowych prowadzone są prace rekonstrukcyjne.