Krewo

18 km na południowy zachód od Smorgonii

Rejon smorgoński
Pozostałości dawnego zamku książąt litewskich

Krewo. Zamek. Rysunek N.Orda. XIX w.

Krewo położone jest na płaskiej dolinie, otoczonej pagórkami, nieopodal rzeczki Krewlanki, przy trakcie łączącym Holszany ze Smorgoniami. Pierwsze wzmianki o miejscowości pochodzą z XIII-wiecznych kronik krzyżackich. W pierwszej połowie XIV wieku książę Giedymin podzielił Wielkie Księstwo Litewskie na dzielnice,
oddając je we władanie synom. Księstwo Krewskie otrzymał Olgierd, który zbudował tu swą siedzibę. Zamek wzniesiono z kamieni i cegły na planie nieregularnego, dużego czworoboku z dwiema kwadratowymi basztami i bramą. Jedna z baszt była trzykondygnacyjna, znacznie wywyższona ponad mury. Druga, potężna, czterokondygnacyjna baszta obronno-mieszkalna o wysokości około 25 metrów występowała poza obręb murów obronnych i posiadała sklepione lochy. W pierwszej kondygnacji
z wąskimi strzelnicami znajdowały się pomieszczenia załogi zamku. Dwie środkowe, mieszkalne, posiadały wygląd reprezentacyjny. Czwarta kondygnacja wieży stanowiła piętro obronne z urządzonymi bojnicami. Mury zamku o grubości ponad 2 metry i wysokości około 12 metrów zbudowane były w dolnej części z kamieni narzutowych, w górnej z cegły. Od strony wewnętrznej otaczała je drewniana galeria z pomostem, służąca celom obronnym. XIX-wieczny badacz dziejów Wielkiego Księstwa Litewskiego Michał Baliński w książce Starożytna Polska,
rozdziale Wielkie Księstwo Litewskie, opisuje: „Sławne to jest i wiekopomnemi wypadkami w dziejach litewskich uświęcone miejsce. Zamek ten stołeczny niegdyś księstwa krewskiego, dziedzictwa Olgierda, leżał w dolinie oblanej od północy strumieniem, od wschodu małym stawem. Zwaliska jego otoczone są teraz z innych stron łąkami, które dawniej, zapewne wodą zalane, ubezpieczały warownię od napaści nieprzyjaciół, nieuznających jeszcze ognistej broni. Mury, do dziś dnia pozostałe, z czerwonej cegły bez tynku, jak zazwyczaj wzniesione, mogły mieć z górą 20 łokci wysokości. Obwód ich prostokątny z jednego boku długi jest na sto kroków, z drugiego na 140. Dwie bramy od południa i wschodu ze zwodzonymi zapewne mostami prowadziły do wnętrza dworu, na którego obszernym dziedzińcu była wielka sadzawka i niektóre budowle drewniane”.

W 1345 roku na zamku krewskim książę Olgierd zawarł porozumienie ze swoim bratem, księciem trockim Kiejstutem, o wspólnym sprawowaniu władzy nad Litwą. Wskutek tego Olgierd objął tron wielkoksiążęcy w Wilnie. Po jego śmierci Księstwo Krewskie, a także tron wielkoksiążęcy, odziedziczył jego syn Jagiełło. Jednak w 1381 roku, gdy władzy pozbawił go jego stryj Kiejstut, przeniósł się Jagiełło wraz z matką, księżną Julianną, na zamek krewski. W 1382 roku Jagiełło odzyskał władzę wielkoksiążęcą, a swego stryja Kiejstuta uwięził w zamku krewskim.
Po kilku dniach więźnia odnaleziono martwego. Według niektórych źródeł został on skrytobójczo zamordowany, według innych – popełnił samobójstwo. Na zamku krewskim doszło do wiekopomnych wydarzeń. W dniu 14 sierpnia 1385 roku podpisano tu słynną Unię Krewską. Wówczas do Krewa przybyło uroczyste
poselstwo polskie. Przyjął je sam książę Jagiełło w otoczeniu
książąt i bojarów litewskich. Za ich zgodą wystawił dokument określający warunki unii. Na jej mocy Polacy powoływali Jagiełłę na tron polski i oddawali mu królową Jadwigę za małżonkę. W zamian książę Jagiełło przyrzekł ochrzcić się z całym ludem litewskim, oba państwa, Litwę i Polskę, połączyć ścisłymi więzami, uwolnić polskich jeńców, odzyskać utracone ziemie. Celem sojuszu była także walka z Krzyżakami.

Według Sławomira Kalembki, profesora Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, bez zawartej w Krewie unii wątpliwe byłoby istnienie na XX-wiecznej mapie Europy takich państw jak Litwa, Łotwa, Estonia, Białoruś, a także Ukraina.

W 1387 roku w miejscu pogańskiej świątyni w Krewie Władysław Jagiełło ufundował kościół katolicki. Księstwo Krewskie przekazał w testamencie swemu bratu, Aleksandrowi Wiguntowi. W 1391 roku Wigunt został otruty, a Krewo stało się starostwem Wielkiego Księstwa Litewskiego. Starostami krewskimi byli przedstawiciele znaczących rodów litewskich.

W 1433 roku zamek zdobył odsunięty od władzy na Litwie książę Świdrygiełło, prowadząc walkę z wielkim księciem Zygmuntem Kiejstutowiczem. Podczas najazdów tatarskich na Litwę w latach 1503–1506 zamek został poważnie uszkodzony. Był on też w latach 1519 oraz 1654– 1667 niszczony przez wojska moskiewskie, przez co stracił charakter obronny.
Mury zamkowe uległy kolejnym uszkodzeniom w trakcie wojny północnej na początku XVIII wieku. Po rozbiorach I Rzeczypospolitej zamek należał do skarbu państwa. Mury niszczały samoistnie lub były rozbierane jako materiał pod inne budowle. Ferdynand Ruszczyc, zwiedzając Krewo 30 grudnia 1898 roku, notował w swym dzienniku:

„Zwaliska opowiadają swe dzieje: boje przebyte, zatargi, sławę i upadek, i długie wieki snu letargicznego. Pamiętają długie i sławne rządy dwóch braci, pamiętają tego ostatniego bohatera Litwy pogańskiej – Kiejstuta. Od tylu wieków oddalone od widowni dziejów krewskie mury mogą rozmyślać nad dawną swą wielkością i że po tych czasach blasku i siły, po tych walkach krwawych i namiętnych one jedne przetrwały chłodne i bezduszne kamienie…”

Poważnych zniszczeń zamku dokonała też I wojna światowa. Krewo przez 3 lata znajdowało się na linii frontu wojsk niemieckich i rosyjskich. W okresie międzywojennym ruiny zamku poddano konserwacji. Jednakże po II wojnie światowej żadnych prac renowacyjnych już nie prowadzono, a mury górnej kondygnacji zamku zabezpieczono prowizorycznymi drewnianymi konstrukcjami.

Do dziś zachowały się zrujnowane mury obronne zamku, otaczające duży dziedziniec. Przetrwały też mocno zniszczone dwie czworoboczne baszty. Wyższa zwana jest wieżą Kiejstuta. Widoczne są także fragmenty otaczającej zamek fosy i wałów obronnych.

Obecnie na ruinach zamku krewskiego prowadzone są
prace rekonstrukcyjne.

Pamięć dla Pokoleń