Lida – zamek

Lida na mapie

Rejon lidzki

Zamek książąt litewskich.

Został zbudowany w latach trzydziestych XIV wieku przez wielkiego księcia litewskiego Giedymina. Była to potężna twierdza obronna ze wzniesionymi z kamienia i cegły murami, o wysokości do 15 m, do 2 m szerokości i z dwiema narożnymi basztami. Całość stanowiła zamkniętą przestrzeń w kształcie czworoboku charakterystyczną dla średniowiecznych twierdz obronnych. Zamek, zbudowany na skrzyżowaniu szlaków między zachodem i wschodem oraz północą i południem, odgrywał ważną rolę twierdzy warownej, trzymającej straż na tym obszarze Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Lida. Autor: Napoleon Orda.

Po śmierci księcia Giedymina Lida stała się głównym grodem księstwa lidzkiego. Była w posiadaniu Olgierda, w 1381 roku przeszła zaś we władanie jego syna Jagiełły, a potem Witolda. Zamek lidzki wielokrotnie był szturmowany przez Krzyżaków. Udało się im go zdobyć w 1384 roku. Tak opisał oblężenie zamku Michał Baliński w książce „Starożytna Polska”, wydanej w 1846 roku, w rozdziale pt. „Wielkie Księstwo Litewskie”:

„Roku 1392 w styczniu Krzyżacy między któremi wielu rycerzy angielskich się znajdowało, razem z Witoldem, poróżnionym z Jagiełłą, zrobili wyprawę na Lidę i podszedłszy z łatwością przez zamarzłe błota zapalili podzamcze, Książę Korybut trzymając wówczas straż zamku, z Siewierzan złożoną, pomimo silnych jego warowni, bronić się nie chciał, i opuściwszy twierdzę, wszystkie składy broni i potrzeb wojennych, na łup Niemcom zostawił. Podobny najazd na Lidę powtórzyli Krzyżacy r. 1394, przy których znajdowali się hrabia Leningen z Niemiec i hrabia Bedford z Anglii, również w zimie, ale znalazłszy zamek mocno obsadzony, a miasto spalone, cofnęli się stąd raptownie nic mu nie zrobiwszy”.

Lida. Ogólny widok zamku. Stan z 2018 roku.

Na zamku lidzkim w latach 1396-1399 znalazł schronienie wygnany z Ordy chan Tochtamyrz. W sierpniu 1406 roku bezskutecznie szturmował zamek książę smoleński Juryj Swiatosławowicz. W lutym 1422 roku w Lidzie na zamku zatrzymał się król Władysław Jagiełło z poślubioną w Nowogródku księżniczką Zofią Holszańską, towarzyszącym im księciem Witoldem i licznym dworem. W latach 1434-1443 na zamku zamieszkał książę tatarski Hadżi Girej, przeciwnik Ordy, twórca późniejszego Chanatu Krymskiego. Otrzymał on od Wielkiego Księcia Litewskiego Kazimierza Jagiellończyka dzierżawę lidzką i został starostą.

W 1506 roku podczas ataku tatarskiego przebywał na zamku chory król Aleksander Jagiellończyk. M. Baliński pisze: „Przybywszy w kolebce na zamek lidzki, jeszcze ciężej zasłabł, ostatnią komunię przyjął i testament kazał napisać. Tymczasem mało tu zebrało się szlachty, kiedy więc dano znać, że Tatarzy o milę już od Lidy dotarli, wywieziono króla na poły martwego w lektyce z zamku między dwoma końmi do Wilna, w towarzystwie królowej Heleny, kanclerza Łeskiego i niektórych panów…”.

Sejm 1611 roku potwierdził prawo przeprowadzania jarmarków w Lidzie, natomiast konstytucja sejmowa z 1683 roku pozwalała obywatelom miasta zbudować przy murze zamkowym wewnątrz sklep na przechowywanie ksiąg ziemskich lidzkich. W 1655 roku zamek lidzki udało się zdobyć kozakom Iwana Zołotarenki, zaś w 1659 roku zdobyły go wojska moskiewskie dowodzone przez Iwana Chowańskiego. Wówczas zostały zniszczone znajdujące się na dziedzińcu zamkowym wszystkie drewniane zabudowania. Podczas wojny północnej zamek dwukrotnie w latach 1702 i 1770 był zajmowany i palony przez wojska szwedzkie pod wodzą Karola XII. Odtąd już więcej nie podniósł się, pozostawał w ruinie, tracąc swe przeznaczenie. W XVIII wieku w zamku odbywały się jeszcze sądy, przechowywane były w nim także akta grodzkie. W 1794 roku podczas powstania kościuszkowskiego na terenie zamku doszło do potyczki oddziału powstańczego z wojskami carskimi. W okresie

zaboru rosyjskiego zamek pozostawał w ruinie i ze zburzonymi basztami. Tak opisał wygląd zamku w latach 40. XIX wieku M. Baliński: „Obecnie jednak stoją jeszcze piękne jego zwaliska w samem mieście. Czworogranne czerwone jego mury poważnie się wznoszą, widać ślady baszt i przekopów, kształt zaś jego zupełnie jest ten sam jak zwalisk zamkowych w Miednikach i Krewie”. Jego wygląd z lat 70. XIX wieku utrwalony został na szkicach Napoleona Ordy.

W okresie międzywojennym odbudowę zamku rozpoczęły władze polskie. Ponownie przystąpiono do jego odbudowy dopiero w latach 80. XX wieku. Prace trwały w latach 90. i początkach lat dwutysięcznych. Zrekonstruowane zostały wieże zamkowe, odbudowano górną część murów, a także drewnianą galerię obronną wzdłuż korony murów ze strzelnicami. Na dziedzińcu zamkowym powstały drewniane zabudowania. Nadal trwają prace wykończeniowe. Obecnie odbywają się tu pokazy i turnieje rycerskie oraz różne festyny kulturalne. W jednej z wież otwarto muzeum. Zamek znajduje się w ewidencji Ministerstwa Kultury Republiki Białoruś.