Lipniszki

Lipniszki na mapie

12 km na zachód od Iwia, położone nad rzeką Gawią przy starym trakcie z Lidy do Iwia.

Rejon iwiejski

Pozostałości dawnego majątku ziemskiego.

Pierwsze wzmianki o tej miejscowości pochodzą z XIV w. W 1510 r. Zygmunt I Stary król Polski i Wielki Książę Litewski ufundował budowę kościoła pw. Świętego Kazimierza w Lipniszkach. W 1528 r. król nadał Lipniszki Albrechtowi Wojciechowi Gasztołdowi, wojewodzie wileńskiemu i kanclerzowi litewskiemu, w nagrodę za zasługi wojenne. W Metryce Litewskiej zapisano: „(…) Gdy zamek połocki będąc jeszcze tamtejszym wojewodą, od oblężenia wyzwolił i w ziemię nieprzyjacielską z pocztem swym wtargnąwszy, onę mieczem i ogniem wzdłuż i wszerz spustoszył, a do ordy tatarskiej dla stanowienia pokoju jeździł. Przywilej pisany w Wilnie na sejmie walnym w poniedziałek nazajutrz po ś. Trójcy”.

Dwór w Lipniszkach w okresie do 1939 r. Ze zbiorów A. Fedoruka.

Ostatnim z tego rodu właścicielem rozległych dóbr był syn Albrechta Wojciecha, Stanisław Gasztołd, żonaty z Barbarą Radziwiłłówną. Po jego bezpotomnej śmierci w 1542 r. Lipniszki przeszły w ręce króla Zygmunta I Starego. W 1660 r. zostały połączone z Gieranionami w jedno starostwo. Kolejno zarządzali nimi: podkanclerz litewski Paweł Sapieha, kanclerz trocki Mikołaj Kiszka i książę Albrecht Radziwiłł. W 1670 r. Lipniszki wraz z Gieranionami przeszły na własność hetmana wielkiego litewskiego i wojewody wileńskiego Mikołaja Kazimerza Paca. Zostały one dobrami artylerii Wielkiego Księstwa Litewskiego. Ustawa sejmowa z 1670 r. głosiła:

Na artylleyą W. Ks. Lit. dobra krolewskie possesionis suae, to jest dzierżawę gieranońską i lipniską w powiecie oszmiańskim leżącą, ze wszystkiemi przynależytościami, wiecznemi czasy za pozwoleniem króla i Rplitej ordynował, aby stąd puszkarze, prochownicy i furmani i stada do wożenia armaty prowidowani byli, także prochy i inne wszelakie potrzeby, i cekauz wilenski, aby był restaurowany.

Lipniszki. Kościół. Stan z 2018 r.

Generałowie artylerii WKL zarządzali dobrami Lipniskimi aż do rozbiorów Rzeczypospolitej. Do urzędowania tu posiadali dziesięciopokojową rezydencję. Po ostatnim rozbiorze Polski caryca Katarzyna nadała Lipniszki „za zasługi i wierność Ojczyźnie” rosyjskiemu kanclerzowi, księciowi Aleksandrowi Bezborodce. Przed wojną 1812 r. jego brat Eliasz sprzedał majątek marszałkowi słonimskiemu Wojciechowi Pusłowskiemu, żonatemu z księżną Drucką -Lubecką. W 1820 r. nastąpił rozdział posiadanych przez nich dóbr pomiędzy pięciu synów. Lipniszki odziedziczył Tytus Pusłowski. Za jego udział w powstaniu listopadowym 1830-31 majątek został skonfiskowany. Od 1849 r. właścicielami Lipniszek zostali Wolscy. Mikołaj Wolski, żonaty z hrabiną Aleksandrą Umiastowską, odnowił miasteczko, założył ponad dwadzieścia sklepów, zakłady krawieckie i szewskie oraz garbarnię. Otworzył restaurację, hotel, dwie apteki i trzy piekarnie. Zbudował w Lipniszkach szkołę, wybrukował ulice i obsadził je drzewami. Założył też drużynę o formule ochotniczej straży pożarnej.

W 1866 r. dobra te odziedziczył jego syn, Aleksander Wolski. W 1905 r. majątek liczył 1979 dziesięcin ziemi. Przy wsparciu Wolskich, właścicieli majątku ziemskiego, w 1900 r. w Lipniszkach został zbudowany nowy, murowany z granitowych ciosów, neogotycki kościół pw. św. Kazimierza. Przy kościele i w jego kryptach znajdują się miejsca pochówku właścicieli tych dóbr.

Na początku XX w. majątek ziemski w posagu przeszedł do rodziny Gouwaltów i należał do nich do 1939 r.

Drewniany, parterowy dwór w Lipniszkach był zbudowany przez Wolskich w drugiej połowie XIX w. Do elewacji frontowej przylegała obszerna weranda i duży taras z balkonem wsparty na czterech kolumnach. Dom nakrywał wysoki dwuspadowy dach w dolnej połaci przebity rzędem dużych lukarn.

Lipniszki. Fundamenty dworu. Stan 2018 r.

Budynek dworu nie zachował się. Nieopodal pozostałości fundamentów i piwnicy dworskiej znajduje się oficyna, składająca się z parterowego korpusu głównego, przylegającej do niego trójkondygnacyjnej wieży i alkierza. Z założenia dworskiego pozostało również kilka budynków gospodarczych.

Do budowli dworskich przylega park krajobrazowy z rzadkimi gatunkami drzew o powierzchni około pięciu hektarów, otoczony z trzech stron alejami lipowymi. Otoczenie dworskie stanowi także system wodny składający się z dwóch stawów rozdzielonych groblą, do której prowadzi aleja lipowa. Obecnie teren i dawne budynki dworskie są zarządzane przez lokalne władze.