Lubcz

Lubcz na mapie

20 km na północny wschód od Nowogródka

Rejon nowogródzki 

Zespół zamkowy w dawnym majątku ziemskim, położony na wysokim, malowniczym brzegu Niemna. Poniżej wzgórza zamkowego po obu stronach rzeki rozciąga się równina.

Dobra te należały do książąt litewskich. W 1499 roku król Aleksander Jagiellończyk nadał majętność Fedkowi Chreptowiczowi, podskarbiemu i pisarzowi królewskiemu. W 1528 roku od Chreptowiczów kupił ją Albrecht Gasztold, wojewoda wileński. W połowie wieku XVI właścicielem Lubcza był Jan Kiszka, krajczy litewski, późniejszy kasztelan wileński. Jako wyznawca arianizmu założył on drukarnię, z której wyszło wiele popularnych w całej Litwie ksiąg protestanckich. Pierwszym drukarzem był tu Piotr Blastus Kmita.

W 1590 roku król Zygmunt III Waza nadał miastu prawo magdeburskie. Otrzymało ono także pozwolenie na organizację niedzielnych targów oraz jarmarków na św. Jana Chrzciciela i na św. Michała. Na początku XVII wieku Lubcz przeszedł we władanie Radziwiłłów. W roku 1644 na prośbę księcia Janusza Radziwiłła król Władysław IV Waza potwierdził prawo magdeburskie i wiążące się z nim przywileje. Do Radziwiłłów dobra te należały do pierwszej połowy XIX wieku.

Jak informuje Roman Aftanazy, Lubcz jako wiano córki Dominika Radziwiłła Stefanii przeszedł na własność księcia Ludwika Sayn-Wittgensteina. Następnie odziedziczyła go ich córka, Maria Sayn-Wittgenstein, zamężna z księciem Chlodwigiem Hohenlohe Schillingefurst, namiestnikiem Alzacji i Lotaryngii. Po ukazie cara Aleksandra III, zmuszającym właścicieli dóbr ziemskich do złożenia petycji o uzyskanie obywatelstwa rosyjskiego, Lubcz sprzedano braciom Fryderykowi i Karolowi Falz-Fejnom. W 1904 roku zamek oraz 4200 hektarów ziemi odkupiła ich siostra Lidia, zamężna z Dymitrem Nabokowym. Ostatnim właścicielem tych dóbr do września 1939 roku był ich syn Dymitr Nabokow. 

Zamek w Lubczy zbudowany został na przełomie XVI i XVII wieku przez Radziwiłłów, prawdopodobnie w miejscu wcześniejszej budowli obronnej. Powstał z cegły i głazów narzutowych, na planie czworoboku, z budynkami wokół dziedzińca i dwiema basztami obronnymi na narożnikach. Z trzech stron otaczała go głęboka fosa, z czwartej wody Niemna. W czasie wojny z Moskwą w 1655 roku został zdobyty i zniszczony przez oddział Kozaków dowodzony przez Iwana Zołotoreńkę. Wkrótce potem zamek stracił znaczenie obronne. 

W drugiej połowie XIX wieku pozostałości dawnego skrzydła mieszkalnego zamku i materiały z murów zamkowych wykorzystano pod budowę nowego, okazałego, neogotyckiego pałacu. Według Aftanazego szczególnie piękne były tam piece ze starych kafli pochodzących z radziwiłłowskiego zamku. Jeden z salonów był urządzony meblami japońskimi, drugi – tureckimi. Do 1914 roku znajdowała się tu również galeria obrazów. Przed portykiem pałacowym rozmieszczono okrągły gazon z dekoracyjnymi krzewami, klombami kwiatowymi i kilkoma drzewami. Z trzech stron zespół zamkowy otaczał czterohektarowy park z alejami. 

Pałac został zniszczony w czasie I wojny światowej. Uszkodzeniom uległy wówczas również dwie baszty zamkowe. Pałac częściowo odbudowano w okresie międzywojennym. Odrestaurowano również baszty. Po II wojnie światowej, wykorzystując pozostałości ścian pałacowych, zbudowano dwukondygnacyjny budynek szkoły. Obecnie nie jest on użytkowany. Z dawnego założenia zamkowego zachowała się odremontowana baszta z bramą przejazdową i neogotycka oficyna pałacowa. Odbudowano też drugą basztę z murem obronnym oraz bramą wjazdową. Wzgórze otacza głęboka fosa z przylegającym do niej parkiem. Obecnie na terenie zespołu zamkowego trwają prace konserwatorskie i rekonstrukcyjne

Zamek w Lubczu uważany jest za jeden z pierwowzorów zamku Horeszków z Pana Tadeusza Adama Mickiewicza.

Pamięć dla Pokoleń