Mir

25 km na południowy wschód od Korelicz

Rejon korelicki 

Zespół zamkowo-parkowy

Pierwsze wzmianki o Mirze datowane są z końcem XIV wieku w kronikach krzyżackich. Dobra te były własnością książąt litewskich. W 1434 roku wielki książę Zygmunt Kiejstutowicz ofiarował Mir Siemce Giedygałdowiczowi, kasztelanowi wileńskiemu. Natomiast jego córka Anna przekazała dobra mirskie swemu krewnemu Jerzemu Illiniczowi. Był on starostą brzeskim i kowieńskim, a od 1518 roku marszałkiem nadwornym litewskim. Jerzy Illinicz na początku XVI wieku wybudował w Mirze potężny późnogotycki zamek obronny. Po nim dobra mirskie przejął syn Szczęsny, żonaty z Zofią Radziwiłłówną. Ich syn Jerzy za pośrednictwem Mikołaja Radziwiłła „Czarnego” był jako młodzieniec oddany na dwór Ferdynanda II, gdzie kształcił się w rzemiośle rycerskim. Od cesarza otrzymał on dziedziczny tytuł hrabiego na Mirze. W 1568 roku Jerzy Illinicz, nie mając potomstwa, przekazał Mir w testamencie Mikołajowi Radziwiłłowi „Sierotce”. Od tego czasu do połowy XIX wieku dobra mirskie znajdowały się w rękach Radziwiłłów.

W 1589 roku zostały one włączone do ordynacji nieświeskiej, a Radziwiłłowie nieświescy zaczęli używać tytułu „hrabiów na Mirze”. Jednak zamek mirski nie był miejscem stałego zamieszkania przedstawicieli tego rodu. Według Aftanazego od 1785 roku na zamku często bywał książę Karol Stanisław Radziwiłł „Panie Kochanku”, urządzając huczne festyny oraz polowania w okolicznych lasach. We wspomnianym 1785 roku wystawnie gościł tu powracającego z Nieświeża króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Po śmierci księcia Dominika Radziwiłła, XI ordynata nieświeskiego, w 1813 roku Mir z przylegającymi dobrami ziemskimi oddzielono od ordynacji nieświeskiej i jako wiano przekazano Stefanii, córce Radziwiłła, która wyszła za mąż za Ludwika Sayn-Wittgensteina. W drugiej połowie XIX wieku zamek odziedziczyła ich córka Maria, która poślubiła księcia Chlodwiga Schillingsfursta. Od ich syna Maurycego w 1895 roku zamek z przyległymi dobrami nabył za 300 000 rubli książę Mikołaj Świątopełk-Mirski. Do tej rodziny zamek należał do września 1939 roku. Ostatnim jego właścicielem był syn Mikołaja, książę Michał Świątopełk-Mirski.

Zamek wzniesiony został – na planie zbliżonym do kwadratu – z czerwonej cegły z użyciem w dolnej kondygnacji kamienia. Tworzą go mury obronne z czterema basztami na narożach i piątą najwyższą z półkuliście sklepioną bramą prowadzącą na wielki dziedziniec zamkowy. Baszty w dolnych kondygnacjach są czworoboczne, a w górnych przechodzące w ośmiobok i nakryte dachem namiotowym. Długość bocznych murów zamku wynosi około 75 metrów, grubość do 3 metrów, wysokość 13 metrów. 

Zamek budowano etapami. Roman Aftanazy utrzymuje, że w połowie XVI wieku powstały dwa skrzydła mieszkalne, poprowadzone wzdłuż murów północnych i wschodnich. Za czasów Mikołaja Radziwiłła „Sierotki” przeszły one zmiany zgodne z duchem renesansu i otrzymały wygląd rezydencjonalnego pałacu. Znajdowało się w nim około 40 pokoi i sal. Zamek z trzech stron otoczono wysokimi ziemnymi wałami z bastionami i fosami, a od strony południowej stawem. Był on niejednokrotnie oblegany i niszczony. W roku 1655, następnie w 1706, spustoszyły go wojska szwedzkie, a w 1794 Rosjanie.

Według Melchiora Wańkowicza, znanego pisarza i publicysty, zamek mirski jest prototypem zamku Horeszków z Pana Tadeusza Adama Mickiewicza.

Kolejnych zniszczeń w zamku dokonano podczas wojen napoleońskich. W lipcu 1812 roku oddział polskiej jazdy pod dowództwem gen. Aleksandra Rożnieckiego starł się pod Mirem z oddziałem kozaków, dowodzonych przez atamana Matwieja Płatowa. Wycofując się, Kozacy podpalili proch umieszczony na wałach zamkowych. Wskutek wybuchu wały oraz zamek uległy uszkodzeniu. Po wycofaniu się Rosjan w zamku swą główną kwaterę założył król Westfalii Hieronim Bonaparte. W listopadzie 1812 roku nieopodal Mira admirał Paweł Cziczagow zaatakował resztki wycofujących się wojsk napoleońskich. Po zajęciu Mira Rosjanie podpalili zamek, doprowadzając go do kompletnej ruiny. 

W drugiej połowie XIX wieku wieże zamkowe były nakryte dachem. Odbudowę zamku rozpoczął dopiero Michał Świętopełk-Mirski, według projektu opracowanego w latach 1923–1924 przez architekta Teodora Burszę. Do 1939 roku zostały wykonane prace przy konserwacji baszt i skrzydle wschodnim zamku. 

Po przejęciu tego terenu przez władzę sowiecką w 1939 roku w odbudowanej części budynku założono spółdzielnię produkcyjną. Od maja do sierpnia 1942 roku w zamku znajdowało się niemieckie getto. Po zakończeniu II wojny światowej, do 1962 roku włącznie, w pomieszczeniach zamkowych rezydowali mieszkańcy Mira, których domy zniszczyła wojenna pożoga. 

W 1983 roku rozpoczęto prace rekonstrukcyjne, a w 1989 powstał nowy projekt odbudowy zamku. W 2000 roku zabytek włączono na listę Światowego Dziedzictwa Kultury UNESCO, a w 2010 nastąpiło uroczyste otwarcie zespołu zamkowego dla zwiedzających. 

Mir. Zamek w końcu wieku XIX. R. Aftanazy

Do zamku przylegają pozostałości dawnego 16-hektarowego parku krajobrazowego, rozciągniętego nad brzegiem dużego stawu. Na obrzeżach parku znajduje się modernistyczna prawosławna kaplica Światopełk-Mirskich, zbudowana na początku XX wieku. Nad głównym wejściem do kaplicy umieszczono dużą ikonę Chrystusa Pantokratora. Od kwietnia 2011 roku zespół zamkowy w Mirze posiada status samodzielnego muzeum.

Pamięć dla Pokoleń