Nowogródek ( Dworek Mickiewiczów)

Rejon nowogródzki

Dworek Mickiewiczów znajduje się w pobliżu obszernego rynku miejskiego. Zbudowany na początku XIX wieku, należał do adwokata Mikołaja Mickiewicza, ojca poety. W 1807 roku rodzina Mickiewiczów, Mikołaj z żoną Barbarą i synami Franciszkiem, Adamem, Aleksandrem, Jerzym i Antonim, wprowadziła się do nowego domu. Tu Adam Mickiewicz spędził dzieciństwo i lata szkolne. Od 1807 do 1815 roku uczęszczał wraz z bratem Franciszkiem do pobliskiej szkoły ojców dominikanów. Wówczas zawiązała się wielka jego przyjaźń z Janem Czeczotem.

Latem 1812 roku w czasie przemarszu oddziałów napoleońskich przez Nowogródek w domu Mickiewiczów prawdopodobnie kwaterował szef francuskiej poczty polowej de Lavallette.

Franciszek Mickiewicz zanotował w swym pamiętniku, że w domu przechowywano rodzinne pamiątki. Był tu między innymi stary ojcowski uniform kawaleryjski z czasów kościuszkowskich, a także „uzbrojenie dziada, nieprzyjaciela króla Stanisława, pradziada, stronnika Leszczyńskiego, pradziada, wspólnika wyprawy Jana III pod Wiedniem”. Szczególnym szacunkiem darzono bibliotekę domową. Franciszka Mickiewicz po śmierci męża zamieszkała z synami w drewnianej oficynie, dom z powodu niespłaconych długów przejął aptekarz Krajewski. Jedną część budynku wynajmował on lokatorom, w drugiej urządził aptekę.

W 1819 roku dworek ponownie wrócił do Mickiewiczów. W czasie studiów w Wilnie Adam Mickiewicz często przyjeżdżał do Nowogródka. Po śmierci matki w październiku 1820 roku w domu rodzinnym pozostał najstarszy brat Franciszek. Był to jednak majątek wciąż obarczony zobowiązaniami finansowymi. W 1828 roku Adam Mickiewicz pisał z Petersburga do brata, notariusza w Nowogródku, że chciałby spłacić długi zmarłego ojca. Jednak ze względu na udział Franciszka w powstaniu listopadowym władze carskie w 1832 roku skonfiskowały cały majątek. Dworek został zlicytowany, nabył go w 1838 roku adwokat Julian Bijoł, który po przeprowadzonym remoncie budynek wydzierżawił. Mieszkał w nim między innymi poeta Julian Korsak, kolega Adama Mickiewicza ze studiów w Wilnie. W 1858 roku Aleksander Mickiewicz, profesor prawa rzymskiego na uniwersytecie w Charkowie, podjął starania wykupienia rodzinnego domu. Zrezygnował jednak z tego projektu ze względu na zbyt wysoką cenę. Edward Chłopicki w 1862 roku o dworku Mickiewicza pisał w sposób następujący

„W Nowogródku jedną niezniszczoną przez czas pamiątką po Adamie jest stojący w środku krętej i dosyć nieschludnej uliczki dom jego ojca. Siedziba ta ogrodzona wysokim parkanem składa się z pięknego z oszklonym gankiem murowanego domu, z drewnianej oficyny, ze starej stajenki oraz z dwóch, owocowego i jarzynnego ogrodów”.

Oficyna spłonęła w 1863 roku, a dworek Mickiewiczów został mocno uszkodzony przez pożar w roku 1881. Odbudowano go z polecenia Antoniego Dąbrowskiego 6 lat później, zachowując dawny układ pomieszczeń. 

Był to budynek parterowy, wzniesiony na planie prostokąta, kryty wysokim gontowym dachem. W środkowej części od strony frontowej zdobił go ganek kolumnowy z trójkątnym frontonem, przebudowany następnie na przedsionek. Przez pewien czas dzierżawił go aptekarz Karpowicz, później – aż do wybuchu I wojny światowej – był on siedzibą marszałków szlachty powiatu nowogródzkiego. W czasie wojny dworek stał się siedzibą gen. Bayadel-Scheffera, dowódcy 10. Armii Niemieckiej.

Dom Mickiewicza odwiedzali w drugiej połowie XIX i na początku wieku XX między innymi Maria Konopnicka, Eliza Orzeszkowa, Ignacy Domejko, Janka Kupała. W 1861 roku po uzyskaniu w Turcji wizy rosyjskiej rodzinne strony ojca odwiedził Władysław Mickiewicz. Jako syn wieszcza był niezwykle ciepło przyjmowany przez miejscową ludność. Drugi raz przyjechał on do Nowogródka w 1922 roku, mając 87 lat. 

W 1931 roku staraniem Komitetu Uwiecznienia Pamięci autora Pana Tadeusza na ścianie dworku umieszczono tablicę z napisem: „Tu w zaraniu życia wznosił skrzydła do lotu Adam Mickiewicz”. Podjęto wówczas decyzję wykupienia domu z rąk prywatnych i utworzenia w nim muzeum. Projekt doczekał się realizacji, i w sierpniu 1938 roku nastąpiło uroczyste otwarcie muzeum. Udało się w nim zgromadzić ciekawe eksponaty, na przykład niektóre meble Mickiewiczów, rodzinne akta sądowe, listy Adama do Maryli i do przyjaciół, turecki szal i krucyfiks Maryli, obraz Św. Antoniego, pamiątkę po zmarłym młodszym bracie Adama. 

W czasie II wojny światowej eksponaty muzealne zrabowali Niemcy. Muzeum ponownie otwarto w 1955 roku, w setną rocznicę śmierci poety. W latach 1989–1990 polska firma budowlana „Budimex” dokonała remontu i przebudowy budynku według projektu polskiego konserwatora, inżyniera M. Biełasza. Dworkowi przywrócono wygląd z początku XIX wieku, od nowa zbudowano oficynę, zrekonstruowano świron, studnię i altanę. Muzeum otwarto we wrześniu 1992 roku. Wystawiono wówczas depozyty z Muzeum Narodowego, Muzeum Literatury w Warszawie, a także kilku innych muzeów polskich i białoruskich. W 2001 roku polskie zbiory powróciły do kraju, a nowa ekspozycja muzeum zawiera eksponaty wyłącznie białoruskie.

Pamięć dla Pokoleń