Nowogródek

Rejon nowogródzki

Położone na wysokim, stromym wzgórzu ruiny zamku książąt litewskich 

Pierwsze ziemno-drewniane budowle obronne mogły być wzniesione przez książąt ruskich jeszcze w XI wieku. Po zniszczeniach dokonanych przez Mongołów odbudował je w XIII wieku książę litewski Erdziwiłł. Michał Baliński w książce Starożytna Polska notuje: 

„Kiedy najazd Mongołów pod wodzą Kajdana doszedłszy aż do granic Litwy, spustoszył i Nowogródek w roku 1241, Erdziwiłł, książę litewski, korzystając z pogromu kniaziów Ruskich, zajął pod swoje panowanie opuszczony gród i okoliczną krainę pozbawioną panów. Podniesiony przez niego z gruzów zamek stał się jego częstym pobytem”.

Wówczas zapewne wzniesiono warownię z drewniano-ziemnymi umocnieniami i zbudowaną z kamieni polnych wieżę z bramą. Natomiast jego brat, książę Mendog, ustanowił w Nowogródku pierwszą stolicę Wielkiego Księstwa Litewskiego, przyjął tu chrzest i latem 1253 roku uroczyście koronował się (za zgodą papieża) na jedynego w dziejach króla Litwy.

Baliński przekonuje:

„Zabezpieczywszy się od nieprzyjaciół, Mindowg przyjęciem chrztu podług wyznania rzymskiego i skojarzeniem się z zakonem Inflanckim tu był z upoważnienia Papieża Innocentego IV koronowany razem z żoną Martą na Króla Litewskiego przez Henryka, biskupa chełmińskiego, w obecności arcybiskupa ryskiego Alberta, mistrza inflanckiego Stukland i wielu innych mistrzów prowincjonalnych i dostojników Zakonu”. 

Jak głosi legenda, po śmierci w 1263 roku książę Mendog został pochowany w Nowogródku, na wzgórzu, które do dziś nosi jego imię.

W drugiej połowie XIII wieku zamek nowogródzki kilkakrotnie był atakowany przez książąt ruskich i sprzymierzonych z nimi Tatarów, a w XIV wieku oblegany i niszczony w czasie najazdów krzyżackich. W 1314 roku próbował zdobyć go komtur zakonu krzyżackiego Henryk von Plotzke. W 1394 roku zagrożeni najazdem krzyżackim mieszkańcy Nowogródka sami spalili zamek, po czym opuścili miasto i ukryli się w lasach. 

Zamek odbudował na początku XV wieku książę litewski Witold. Wzniesiono go z głazów narzutowych i cegły, na planie nieregularnego czworoboku, dostosowanego do płaszczyzny znajdującej się na wierzchu wzgórza. Według Tadeusza Polaka, badacza architektury zamków Wielkiego Księstwa Litewskiego, budowla posiadała cztery narożne kwadratowe baszty i wieże z ostrołukową bramą prowadzącą na dziedziniec zamkowy. Na ich wyższych kondygnacjach znajdowały się pomieszczenia mieszkalne. W baszcie południowo-wschodniej była wąska furta, prowadząca do wypływającego ze stoku góry zamkowej źródła, chronionego piątą basztą od strony północnej. W obawie przed najazdami tatarskimi na przełomie wieków XV i XVI zbudowano dwie kolejne baszty. Na początku XVI wieku zamek posiadał siedem baszt połączonych murami obwodowymi. Do północnego odcinka murów przylegał prostokątny budynek mieszkalny. Na dziedzińcu zamkowym stała niewielka XIV-wieczna cerkiew. W 1415 roku obradował w niej Sobór Nowogródzki, czyli zjazd duchownych prawosławnych.

Wzgórze zamkowe zostało wzmocnione głęboką fosą i wałem. We wrześniu 1448 roku król polski i wielki książę litewski Kazimierz Jagiellończyk odbył tu sejm ze szlachtą litewską. Miał on za zadanie uspokojenie tutejszej szlachty poróżnionej ze szlachtą koronną. W latach 1581–1772 odbywały się tu sesje sądowe Trybunału Apelacyjnego Litewskiego.

Na początku XVI wieku zamek oblegali Tatarzy. Wkrótce potem stracił on znaczenie obronne. W połowie XVII wieku w wieży bramowej urządzono archiwum miejskie. W 1662 roku zamek zdewastowały wojska moskiewskie. Spustoszone wówczas zostało również archiwum. Kolejnych zniszczeń dokonały wojny ze Szwecją na początku XVIII wieku. Na szkicach Napoleona Ordy z drugiej połowy XIX wieku zamek przedstawiony jest jako ruina. Do naszych czasów przetrwały wyłącznie fragmenty dwóch wież zamkowych: szczytowej i kościelnej, a także wały ziemne i głęboka fosa otaczająca zamek.

Nowogródek. Wzgorze zamkowe. Fot. J. Bułhak. Lata 20-e XX w.

W 1921 roku pozostałości zamkowe wzięły pod ochronę władze polskie. W latach 1922–1930 polscy architekci dokonali konserwacji ruin wież zamkowych. W okresie międzywojennym, a także po II wojnie światowej, na górze zamkowej prowadzono prace archeologiczne. W 2016 roku wieża kościelna zamku została obmurowana współczesną cegłą.

Poniżej góry zamkowej znajduje się kościół pw. Przemienienia Pańskiego, nazywany farnym, ufundowany przez księcia litewskiego Witolda w końcu XIV wieku. W 1422 roku król polski i wielki książę litewski Władysław Jagiełło zawarł w tej świątyni ślub z księżniczką Zofią Holszanką. W lutym 1799 roku chrzczony był tutaj Adam Mickiewicz.

Pamięć dla Pokoleń