Oleszewicze

11 km na północny wschód od Mostów / Rejon mostowski 

Pozostałości dawnego majątku ziemskiego

W XVIII stuleciu dobra należały do rodziny Baranowiczów. W końcu wieku majątek kupił Jan Niezabytowski, żonaty z Barbarą Zawiszanką. Po nich odziedziczył go ich syn, Krzysztof, podkomorzy nowogródzki. Później dobra przechodziły do wnuka Jana Niezabytowskiego, Konstantego, żonatego z Celestyną z Kamieńskich. Ich syn, Karol Stanisław, żonaty z Zofią Komar, był senatorem i ministrem rolnictwa II Rzeczypospolitej, znanym działaczem społecznym i politycznym. Po 1920 roku przekazał on Oleszewicze córce Irenie, zamężnej z Kazimierzem Ronikierem. Byli oni właścicielami majątku do roku 1939. Zespół pałacowy otaczał kilkunastohektarowy, założony w XVIII wieku park, utrzymywany w stylu angielskim. 

Oleszewicze. Pałac od strony podjazdu. Rysunek N. Ordy

Istniejący do II wojny światowej pałac w Oleszewiczach zbudował w XVIII wieku – według Romana Aftanazego – szambelan Adam Baranowicz. Mógł być tutaj przyjmowany król Stanisław August Poniatowski podczas swych częstych polowań w lasach nadniemeńskich. W latach 1850–1855 pałac gruntownie odrestaurowano i przebudowano z polecenia Konstantego Niezabytowskiego. Po przebudowie dwukondygnacyjna, dziewięcioosiowa elewacja frontowa wzbogaciła się o głęboki, jednokondygnacyjny portyk z czterema kolumnami toskańskimi, wspierającymi balkon. Od strony ogrodowej pałac posiadał piętro tylko nad częścią środkową budynku. W pałacu znajdowała się bogata kolekcja obrazów. Zgromadził je Konstanty Niezabytowski, przywożąc ze swych licznych podróży do Włoch. Były tu między innymi dzieła Januarego Suchodolskiego. Obraz Bitwa z Tatarami namalował on na specjalne życzenie Niezabytowskiego. Niektóre kopie wybitnych dzieł wykonał Edward Pawłowicz, artysta zaprzyjaźniony z rodziną Niezabytowskich. Biblioteka pałacu w Oleszewiczach liczyła kilka tysięcy tomów.

Jesienią 1939 roku majątek przejęła władza sowiecka, a latem 1941 roku administracja niemiecka. Po II wojnie światowej na terenie majątkowym utworzono kołchoz. Budynek pałacu nie zachował się. Według opowiadań miejscowej ludności po wojnie kamienne budynki gospodarcze, w tym duży budynek stajni dworskiej, zostały zburzone, a materiał wykorzystano pod budowę lotniska wojskowego w Szczuczynie. O dawnym dworze przypominają zarośnięte krzakami fundamenty, a także znajdujący się nieopodal murowany spichlerz, wzniesiony z czerwonej cegły budynek dawnej gorzelni oraz znajdujący się na terenie dawnego majątku zniszczony młyn. Zachowały się także fragmenty alei, parku i pojedynczo rosnące stare drzewa. Obecnie dawny teren dworski wykorzystywany jest przez prywatne gospodarstwo rolne.

Pamięć dla Pokoleń