Poniemuń

Poniemuń na mapie

Wschodnie przedmieście Grodna

Rejon grodzieński

Dawna rezydencja króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Wzniesiona na wysokim, stromo opadającym, prawym brzegu Niemna.

Poniemuń. Widok ogolny. Rysunek: Napoleon Orda ok. 1870 r.

Podobnie jak w Augustówku i Stanisławowie, rezydencja została zbudowana na potrzeby króla w drugiej połowie XVIII wieku według projektu włoskiego architekta Giuseppe de Sacco. Brak informacji dotyczących wykorzystania pałacyku przez urzędującego króla przed upadkiem Rzeczypospolitej. Zachowały się wyłącznie informacje dotyczące wyjazdów króla S. A. Poniatowskiego do Poniemunia w czasie jego pobytu w Grodnie z woli cesarzowej Rosji Katarzyny II. Dozorca króla, hrabia Eliasz Bezborodko, w urzędowym raporcie przesyłanym do cesarzowej Rosji zanotował m.in.: „7 maja [1795 r.- przyp. aut.]. Z rana król w towarzystwie hr. Bezborodki, osób dworu i zwykłej eskorty przejeżdżał się na tej stronie Niemna do Poniemunia, a stamtąd po szczuczyńskiej drodze powrócił o pierwszej godzinie…”. Według Igora Trusowa, grodzieńskiego historyka, król – przewidując dalszy los przed swoją abdykacją – rozdawał osobom prywatnym własność królewską. Prawdopodobnie w ten sposób pałacyk w Poniemuniu trafił w ręce prywatne. W 1828 roku część majątku była w eksdywizji własnością szlachcica Sarosieka i Rumela.

Poniemuń. Widok od strony podjazdu przed 1939 rokiem. Źródło: R. Aftanazy „Dzieje rezydencji” t.III

W połowie XIX wieku Poniemuń należał do Romana Lachnickiego, marszałka grodzieńskiego w latach 1854-1860. Jego ojciec, Antoni Lachnicki, był w 1794 roku członkiem Rady Narodowej Wielkiego Księstwa Litewskiego i prezydentem miasta Wilna. Później Poniemuń przeszedł we władanie Jana Ursyna Niemcewicza dany w posagu jego żonie Weronice, córce Romana Lachnickiego. Przez Niemcewiczów prawdopodobnie została zbudowana w pobliżu rezydencji neogotycka kaplica.

Pod koniec XIX wieku dobra poniemuńskie były kupione przez księżną Jadwigę Drucką-Lubecką. Po śmierci księżny dobra stały się własnością jej brata Władysława. Do niego również wówczas należały Stanisławowo, Szczuczyn i Czerlona. Według informacji zawartych w spisie ziemian za rok 1930 do majątku Poniemuń należało 106 hektarów ziemi.

Ostatnią właścicielką Poniemunia była córka księcia Władysława, Janina z Druckich-Lubeckich zamężna za Karolem Skórzewskim-Ogińskim.

Wśród znanych postaci gośćmi właścicieli pałacyku w Poniemuniu byli: słynny rysownik Napoleon Orda, przez którego to miejsce zostało uwiecznione; malarz Józef Pieczka, poeta Franciszek Bohuszewicz, etnograf Jan Karłowicz.

Z księżną Jadwigą Drucką-Lubecką przyjaźniła się Eliza Orzeszkowa. W Poniemuniu w czerwcu 1891 roku obchodzono 25-lecie jej twórczości. Goście do Poniemunia przybyli prawdopodobnie z Grodna statkiem.

Pałacyk w Poniemuniu swym wyglądem różni się od wybudowanych w tym samym czasie rezydencji w Augustówku i Stanisławowie.

Korpus główny pałacyku usytuowany jest prostopadłe do biegu Niemna. Elewacja frontowa zaakcentowana została półkolistym ryzalitem, nakrytym dachem w postaci zmniejszającego się ku górze bębna.

Poniemuń. Półkolisty ryzalit. Stan z 2012 roku.

Ze strony frontowej usytuowany jest portyk z czterema ustawionymi w jednakowej odległości kolumnami korynckimi.

Poniemuń. Kolumny portyku. Stan z 2012 roku.

Podobny portyk znajduje się od strony rzeki. Tu kolumny portyku postawione są na wysokiej podmurówce tworzącej taras.

Poniemuń. Taras z portykiem. Stan z 2012 roku.

Według Romana Aftanazego, badacza dziejów rezydencji, wnętrze budynku miało układ nieregularny, liczyło kilkanaście pokoi. W części reprezentacyjnej najciekawszy kształt miała sala wysunięta ryzalitem.

W okresie międzywojennym pałacyk był zamieszkiwany przeważnie przez administratorów i nie posiadał cennych zabytkowych przedmiotów.

Poniżej rezydencji na sztucznie utworzonym tarasie ziemnym znajdowała się oficyna, a na nadniemeńskiej skarpie za czasów Lachnickich i Ursyn-Niemcewiczów były usytuowane oranżerie. Do nich i dalej do Niemna wiodły schody z tarasu pałacowego portyku.

Poniemuń. Widok od strony skarpy (dawnych oranżeri). Stan z 2012 roku.

Z racji swego naturalnego położenia w Poniemuniu znajdował się jeden z najpiękniejszych na Grodzieńszczyźnie parków krajobrazowych, który założony był na wysokim, stromym brzegu Niemna.

Poniemuń. Pozostalości dawnego parku. Stan z 2012 roku,

Po drugiej wojnie światowej część rezydencji została przydzielona pod mieszkania, które znajdują się tam i obecnie. W pozostałej części do lat 90. mieścił się klub. Potrzebna jest gruntowna renowacja budynku. Dawna kaplica oraz budynki gospodarcze należące do zespołu pałacowego wykorzystywane są przez rejonowy zakład maszyn gospodarki rolnej. Niestety zniszczony został dawny układ zespołu pałacowego, wraz z parkiem, stanowiącym piękny krajobraz dookoła dawnej rezydencji.