Rajca

Rajca na mapie

18 km na południowy zachód od Korelicz

Rejon korelicki

Zespół dworski w dawnym majątku ziemskim.

Rajca. Budynek dworu od frontu. Stan z 2018r.

Położony nad rzeką Mczawną, dopływem Newdy. Według źródeł historycznych w XVIII w. dobra te należały do rodziny Dunin-Rajeckich. Liczyły 86 włók (włóka – jednostka powierzchni 16,796 ha) ziemi i lasów. Na początku XIX w. po zamążpójściu dwóch sióstr Rajeckich dobra zostały wniesione w domy mężowskie. Rajca przeszła we władanie Józefa Wereszczaka, brata Maryli Puttkamer z Wereszczaków. Później majątek odziedziczył syn Józefa Franciszek Wereszczaka żonaty ze słynącej z urody panny Thime. W końcu XIXw. brat zmarłego Franciszka, Kazimierz Wereszczaka sprzedał Rajcę Wawrzyńcowi Puttkamerowi, wnukowi Maryli Puttkamer. W 1910 r. córka Wawrzyńca Puttkamera Janina po ślubie z profesorem Adamem Żółtowskim otrzymała majątek w posagu. W 30-ch latach przed drugą wojną światową Żółtowscy podarowali dwór w Rajcy z zabudowaniami oraz 60 hektarów ziemi zakonowi sióstr Pallotynek. Siostry  w majątku rozwinęły diałalność gospodarczą i społeczną. Dobra te należały do nich do września 1939r.

Zachował się parterowy klasycystyczny budynek dworu zbudowany prawdopodobnie jeszcze przez Rajeckich, a odnowiony przez Franciszka Wereszczakę. Jest to drewniany, podłużny budynek z tynkowanymi ścianami. Od frontu w środkowej części znajduje się tradycyjny nieduży portyk z dwiema parami bielonych kolumienek. Od strony ogrodowej dworu usytuowana jest drewniana parterowa przybudówka. Wewnątrz zachowały się stare kaflowe piece. Według Romana Aftanazego, badacza dziejów rezydencji, w końcu XIX w. wdowa po Franciszku Wereszczaku wywiozła z dworu  wszystkie ruchomości. Na nowo wyposażono  go po 1910 r., gdy stał się letnią siedzibą Żółtowskich. Po drugiej  wojnie światowej w budynku dworu został urządzony szpital, który funkcjonował do 2002 roku. Przez osiem lat budynki nie były użytkowane. Od 2010 roku dwór stanowi własność prywatną. Jego nowa gospodyni jest znaną rękodzielniczką wyrobów ze słomy. W jednym z pokoi urządzona jest wystawa jej prac. W budynku trwają prace renowacyjne. Założenie dworskie przypominają pozostałości dawnego około 3-hektarowego parku założonego przez Franciszka Wereszczakę. Roman Aftanazy w książce „Dzieje Rezydencji” pisze: „Największą wartość posiadał w Rajcy wspaniale dobrany kolorystycznie i gatunkowo park… Ogród ten miał charakter regularno-krajobrazowy. Od murowanej i na biały kolor otynkowanej głównej bramy wjazdowej, umieszczonej na wprost ganku, wiodła trochę pod górę stara aleja lipowa. Dalej, za bramą droga rozwidlała się okrążając rozległy trawnik, na którym rosły strzyżone tuje i białolistne jesiony. Pomiędzy drzewami i krzewami rozrzucono kolorowe klomby ze zmienianymi odpowiednio do pory roku kwiatami. Po stronie zewnętrznej gazon otaczały stare, sędziwe dęby oraz wyniosły świerk. Z ganku – poprzez bramę i aleję wjazdową rozlegał się widok otwarty na nieduży  staw…” . A tak opisuje piękne położenie Rajcy i otoczenie dworu Jan Bułhak w książce „Kraj lat dziecinnych”: „Najpiękniej było zaczynając od Szczonowa, zwłaszcza koło Rajcy. Myślałem nawet, że nazwa tego uroczego zakątka pochodzi od słowa „raj” i że może właśnie z takiego raju wygnał Bóg naszych pierwszych rodziców. Już za Szczonowem okolica przeistaczała się we wspaniały park, górzysty i lesisty, zarośnięty dębami i jodłami i otoczony prześliczną doliną; zdawało się, że przyroda zrobiła wszystko by zgromadzić tu elementy pejzażowe, składające się na całość, pełną pogody i harmonii… Potem dojeżdżało się do dworu w Rajcy, mijało bramę i jechało wzdłuż parku. Koło domu przez zielone kraty widać było dziedziniec, pełny wyszukanych krzewów i roślin dekoracyjnych, dobranych kolorystycznie i tworzących subtelną gamę barwną. Park rajczański nie miał równego w całej okolicy: rozpostarty po wądołach i pagórkach, kusił wspaniałością tajemniczego wnętrza…”.

Kilkaset metrów za dworem w końcu alei znajduje się kamienna kolumna z umieszczoną na niej płaskorzeźbą przedstawiającą herb Rajeckich – łabędzia. Dawniej wieńczyła go, obecnie nie istniejąca, zabytkowa figura Matki Bożej.  We wsi nieopodal zespołu dworskiego, przy drodze na pagórku znajduje się dawna neogotycka świątynia unicka zbudowana z czerwonej cegły. Ufundowana przez Franciszka Rajeckiego, wzniesiona w 1817 roku.

Rajca. Elewacja ogrodowa dworu. Stan z 2018r.
Rajca. Widok ogólny dworu. Stan 2018r.
Rajca. Kolumna z herbem Rajeckich. Stan 2018r.

Według miejscowych krajoznawców Rajcę niejednokrotnie odwiedzał Adam Mickiewicz. Były to jego strony rodzinne, opisane w „Panu Tadeuszu” i w innych dziełach. Okolicom Rajcy, mocno pofałdowanym pagórkami i wąwozami z pięknym drzewostanem, dawano nazwę Nowogródzkiej Szwajcarii.