Szczorse

22 km na wschód od Nowogródka / Rejon nowogródzki

Pozostałości zespołu pałacowego w dawnym majątku ziemskim. Dobra te od XV wieku były odwiecznym dziedzictwem rodu Litaworów-Chreptowiczów. Największą sławę Szczorse zdobyły w drugiej połowie XVIII wieku, gdy majątek należał do Joachima Chreptowicza (1729–1812), kanclerza wielkiego litewskiego, żonatego z Konstancją z Przeździeckich. Był on jednym z najświatlejszych ludzi swojej epoki, współtwórcą i członkiem Komisji Edukacji Narodowej. Dzięki jego staraniom doszła do skutku reforma Akademii Wileńskiej. Uczelnię przekształcono na Szkołę Główną Wielkiego Księstwa Litewskiego. W swoich posiadłościach założył liczne szkoły powiatowe, a także przeprowadził reformy społeczne i ekonomiczne. Przed 1791 rokiem zniósł poddaństwo, przyznał ponad pięciu tysiącom chłopów wolność osobistą. Oddał im ziemię w wieczystą dzierżawę, wprowadzając czynsz. Koordynując w doskonały sposób administrację majątkową i przebudowując ustrój wsi, w znaczny sposób powiększył dochody, ale także podniósł zamożność całej okolicy. Mężczyźni w wieku 18–24 lata mieli obowiązek służyć we dworze, otrzymując w zamian wynagrodzenie, wyżywienie i odzież. Według założeń właściciela majątku, służba ta miała być szkołą gospodarstwa wiejskiego. 

Michał Baliński, XIX-wieczny badacz dziejów Wielkiego Księstwa Litewskiego, informował: 

„Kanclerz [J. Chreptowicz] celem wyzwolenia i oświaty podległych sobie włościan, pierwszy w Litwie oczynszował ich, około 1790 roku wprzód rozsadziwszy każdego gospodarza na oddzielnych posadach. On także w swoich folwarkach pierwszy poprawne gospodarstwo zaprowadził”. 

Joachim Chreptowicz w latach 1770–1776 wybudował w Szczorsach późnobarokową rezydencję, posiadającą wykwintne cechy architektury francuskiej. Pałac wzniesiony został według projektu wybitnego włoskiego architekta Giuseppe de Sacco, przy współpracy z włoskim architektem Carlo Spamponim i francuskim Jakubem Gabrielem. Składał się on z 17-osiowego parterowego korpusu głównego z piętrową częścią centralną, od strony frontowej zwieńczoną trójkątnym frontonem. Od strony ogrodowej występował w części piętrowej mocno zaznaczony półkolisty ryzalit. Do korpusu głównego przylegały dwa prostopadle położone parterowe skrzydła boczne. Na gładkim belkowaniu poniżej frontonu widniał napis: PACI ET LIBERTATI. Park o powierzchni około 24 hektarów, założony w duchu krajobrazowych parków angielskich, uchodził za jeden z najpiękniejszych na Ziemi Nowogródzkiej. Rósł tu Dąb Mickiewicza, pod którym poeta prawdopodobnie pisał poemat Grażyna. Malowniczość terenu uzyskano dzięki spiętrzeniu przepływającego przez obszar dworski strumyka i utworzeniu sadzawek.

We wrześniu 1784 roku u Chreptowiczów w Szczorsach gościł król Stanisław August Poniatowski ze swym dworem.

Joachim Chreptowicz, nie szczędząc kosztów, zgromadził w szczorsowickim pałacu bogate zbiory polskich i zagranicznych ksiąg, cenne archiwalne dokumenty i obrazy. Największą wartość miała założona przez niego biblioteka. Znajdowały się w niej najważniejsze ówcześnie dzieła. W tym temacie pisał Baliński: 

„Joachim Chreptowicz, kanclerz W.L. wymurował tu wielki pałac w guście francuskim i zgromadził szacowny księgozbiór, zawierający samych polskich dzieł 6000 tomów. Są między innymi najrzadsze druki, a przy tym wiele ciekawych rękopisów”.

Szczorse. Zespół pałacowy . Ze zbiorów rodziny Chreptowiczów-Betenjewych. Początek XX w.

Po ostatnim rozbiorze Polski w 1795 roku Joachim Chreptowicz przekazał Szczorse swemu synowi Adamowi, a sam osiadł na stałe w Warszawie, zajmując się nauką i literaturą, a także dalszym kolekcjonowaniem książek i dzieł sztuki. Jego syn Adam Chreptowicz (1768–1844), żonaty z Marią Gronowską, w czasie powstania kościuszkowskiego był adiutantem gen. Stanisława Mokronowskiego. Po objęciu majątku kontynuował dzieło ojca. Był on doskonałym administratorem. Zbudował w Szczorsach wiejski szpital dla włościan, założył szkoły rzemieślnicze, wyposażył je w biblioteki i utrzymywał za własne środki. W razie ewentualnych nieszczęść lub klęsk żywiołowych zwalniał chłopów z czynszów, udzielał pomocy. W Szczorsach rozpoczęto wówczas produkcję bryczek, kół i powrozów. W gospodarstwie rozpoczęto hodowlę bydła zarodowego i stadniny. Niemnem spławiano do Prus drewno i inne produkowane w majątku towary. Adam Chreptowicz brał także czynny udział w życiu publicznym i społecznym. Pełnił funkcję wizytatora szkół, działał w wileńskim Towarzystwie Dobroczynności, był wiceprezesem Towarzystwa Topograficznego. Zbiory założonej przez ojca biblioteki powiększył on do piętnastu tysięcy tomów.

Odwiedzali Szczorse, korzystali ze zbiorów biblioteki i gościnnie byli tu podejmowani wybitni przedstawiciele świata nauki i sztuki. Bywał tu wybitny astronom i rektor Akademii Wileńskiej Marcin Poczobut-Odlanicki, a także profesorowie Jan i Jędrzej Śniadeccy, Joachim Lelewel, Józef Jaroszewicz. Wielokrotnie gościł w Szczorsach Adam Mickiewicz, zapraszany przez swego przyjaciela Franciszka Malewskiego, dobrego znajomego Chreptowiczów. W Szczorsach napisał Mickiewicz kilka znanych utworów, między innymi sonet Do Niemna oraz bajkę Pies i wilk. Zaczął tu także pisać powieść poetycką Grażyna. Jeden z bohaterów poematu na cześć Chreptowiczów nazwany został imieniem Litawor.

Chętnie odwiedzali pałac Chreptowiczów i korzystali z biblioteki przyjaciele Mickiewicza, filareci Tomasz Zan, Antoni Edward Odyniec, Józef Jeżowski, Jan Czeczot, który po powrocie z zesłania w 1841 roku został tutaj zatrudniony w roli bibliotekarza. Przyczynił się on w znacznej mierze do uporządkowania księgozbioru, a szczególnie wcześniej zebranego dużego zbioru rękopisów. Pogłębiał tu wiedzę również poeta Władysław Syrokomla.

Po bezdzietnej śmierci Adama Chreptowicza w 1844 roku Szczorse odziedziczył jego brat Ireneusz. Od tego czasu zbiory szczorsowskie przestały się powiększać. Kolejnym dziedzicem został jego syn Michał. Na nim wygasła linia Litaworów-Chreptowiczów. Na mocy ukazu carskiego majętności wraz z nazwiskiem i tytułem hrabiowskim przeszły na synów Marii Chreptowiczówny, żony dyplomaty rosyjskiego Apolinarego Butenjewa. Roman Aftanazy utrzymuje, że do 1914 roku oni także prowadzili wzorowe gospodarstwo. 

W czasie pierwszej wojny światowej pałac i zespół pałacowy w Szczorsach przez które przechodził front rosyjsko-niemiecki uległ zniszczeniu. Pałac w okresie międzywojennym nie został odbudowany. Melchior Wańkowicz w książce Anoda i Katoda pisał: 

„Więc teraz pojechałem do rezydencji chreptowiczowskiej, do Szczorsów… Ale nie zastałem już w Szczorsach prawdziwych Chreptowiczów. Nazwisko ich ukazem carskim z roku 1893 przeszło na urodzonego z Chreptowiczówny hrabiego Butenjewa, Rosjanina. Ostatni z Chreptowiczów, Michał, wnuk Joachima po Ireneuszu, podniósł gospodarstwo znakomicie. Miał (na owe czasy) krów dojnych czterysta pięćdziesiąt, owiec rasy Rombouillet trzy tysiące, młyn parowy mielący trzy tysiące beczek pszenicy, różne zakłady przetwórcze i własną flotyllę na Niemnie ładującą dwanaście tysięcy pudów, którą właśnie przerobione wytwory spławiał. Obecnie park jest wycięty i pokopany rowami strzeleckimi, pałac zniszczony. Nad bramą wiodącą na zarośnięty ongiś podjazd pałacowy rdzewieje Odrowąż, herb Chreptowiczów…”

Do Chreptowiczów-Buteniejewych majątek należał do 1939 roku. Mikołaj Antończyk, mieszkaniec Szczors relacjonuje: 

„Właścicieli majątku Butenjewych aresztowano w 1939 roku. Ich dzieci wówczas przebywały w pobliskiej wsi Łozki. Później wszyscy przedostali się do Francji, a stamtąd do Stanów Zjednoczonych. Mury spalonego w czasie pierwszej wojny światowej pałacu stały do 50. lat XX wieku, potem je zburzono, a cegłę wykorzystano pod budowle kołchozowe. W ocalałej oficynie pałacowej oraz budynku biblioteki do 1979 roku była szkoła, a potem przedszkole. Później urządzono tam sklep. Obecnie budynki nie są użytkowane. Oddalona około 1 km część gospodarcza majątku zwana «murowanką», założona w XIX wieku, należała do sowchozu. W niektórych budynkach do lat 80. XX wieku były mieszkania. Obecnie wszystko nie jest użytkowane, niszczeje. W 2017 roku odwiedził Szczorse wnuk Apolinaria Chreptowicza-Butenjewa, ostatniego właściciela majątku, Piotr Butenjew. Nazwiska Chreptowicz nie używa, obecnie mieszka w Stanach Zjednoczonych”.

Z dawnego zespołu pałacowego zachowało się lewe parterowe skrzydło pałacu, piętrowy klasycystyczny budynek biblioteki z niskim czterokolumnowym portykiem, na którym usytuowany jest taras. Ocalały też dwie parterowe oficyny, służące dla administracji majątkowej, a nieopodal budynek stajni. Na obecnym terenie szkolnym zachował się ciekawy, wykonany z cegły XIX-wieczny budynek wędzarni w kształcie okrągłej baszty, krytej wysokim gontowym dachem. Imponujące wrażenie sprawia duża ilość XIX-wiecznych budynków majątkowych, zbudowanych z czerwonej cegły, należących do zespołu gospodarczego. Niektóre z nich posiadają bardzo ciekawy wygląd architektoniczny. Większość budowli wciąż pozostaje w opłakanym stanie.

Obecnie budynki zespołu pałacowego nie są użytkowane. Otaczają je pozostałości dawnego parku krajobrazowego z alejami lipowymi i sadzawkami. Teren i dawne obejścia dworskie zarządzane są przez lokalną władzę.

Pamięć dla Pokoleń