Tarnowszczyzna

14 km na południowy zachód od Lidy

Rejon lidzki

Zespół pałacowy w dawnym majątku ziemskim.

W XV w. dobra te należały do Kieżgajłów-Zawiszów, posiadających dwór w pobliskiej Białogrudzie. W drugiej połowie XVIII w. Anna Zawisza poślubiła hrabiego Piotra Tarnowskiego. Według Iwana Sawko, miejscowego krajoznawcy, nazwę folwarkowi i miejscowości nadano od nazwiska hrabiego. W pierwszej połowie XVIII w. Tarnowszczyzna, Białogruda i Żyrmuny jako posag Barbary Zawiszy po ślubie z Mikołajem Faustynem Radziwiłłem przeszły do tego rodu. Kolejno tymi dobrami władali ich syn Stanisław i wnuk Mikołaj Radziwiłłowie. Na początku XIX w. właścicielami Tarnowszczyzny byli Andrzejkowicze, a w połowie XIX w. majątek od nich kupił Konstanty Kaszyc, syn Józefa Kaszyca, marszałka nowogródzkiego, uczestnika powstania listopadowego. Konstanty Kaszyc był absolwentem Uniwersytetu Dorpackiego, studiował nauki dyplomatyczne. Brał udział w powstaniu styczniowym. Walki powstańcze w powiecie lidzkim zapoczątkował w lutym 1863 r. Ludwik Narbutt, naczelnik wojenny tegoż powiatu. W końcu lutego 1863 r. oddział powstańczy liczył około dwustu ochotników. W trakcie walk powstańczych w lutym-kwietniu 1863 r. okolice Tarnowszczyzny były w zasięgu działań siatki grup powstańczych utworzonych przez Ludwika Narbutta. Nieopodal Tarnowszczyzny, w Mochowiczach, znajduje się miejsce pochówku powstańców 1863 r. Za udział w powstaniu Konstanty Kaszyc i wójt Tarnowszczyzny Seweryn Jakubowski zostali aresztowani i zesłani na Syberię. Majątek liczący 2500 dziesięcin ziemi został skonfiskowany. Otrzymał go z nadania władz carskich rosyjski pułkownik pochodzenia greckiego Demitriusz Mawros, adiutant wileńskiego generał- gubernatora Michaiła Murawiowa, zwanego „Wieszatielem”, wysłanego przez cara do tłumienia powstania w guberniach litewskich. Po stłumieniu powstania styczniowego D. Mawros otrzymał stopień wojskowy generała. Po nim majątek Tarnowszczyzna z piętnastoma folwarkami przeszedł we władanie jego syna Mikołaja. Na początku XX w. dobra te liczyły 3384 dziesięciny ziemi. W kwietniu 1921 r. Powiatowa Komisja Nadawcza w Lidzie przejęła na własność państwa część ordynacji. Część ziemi nadana została osadnikom wojskowym. Majątek Tarnowszczyzna do września 1939 r. należał do kurlandzkiego barona Koehle. Po przejęciu majątku przez władzę sowiecką utworzono tam sowchoz. Latem 1941 r. majątek przeszedł pod zarządzanie administracji niemieckiej. Po drugiej wojnie światowej znowu powstało tam gospodarstwo sowchozowe.

Neorenesansowy pałac w Tarnowszczyźnie został zbudowany w latach 80. XIX w. Jest to murowany budynek wzniesiony na planie nieregularnym, składającym się z głównego dwukondygnacyjnego korpusu z występującym do przodu w jego środkowej części ryzalitem. Od zachodniej strony do budynku przymyka czworoboczna, czterokondygnacyjna wieża stanowiąca dominantę budowli. Od strony wschodniej jest niewielka parterowa przybudówka. Po drugiej wojnie światowej mieściło się tu biuro sowchozowe, klub, biblioteka, poczta. Po gruntownym remoncie w 2012 r. urządzono w nim jedenaście mieszkań. Budynek jest w dobrym stanie.

Z budowli należących do dawnego zespołu pałacowego zachował się budynek stajni, przebudowany pod dom mieszkalny, a także lodownia zagłębiona w ziemię z wystającym nad powierzchnię dwuspadowym dachem i trójkątnym szczytem z lukarną. Ciekawą budowlą zespołu dworskiego jest wzniesiony z kamieni polnych młyn – wiatrak holenderski. Według miejscowej ludności działał on do 1954 r., zanim nie osunęła się jego górna drewniana kondygnacja ze skrzydłami, obracająca się w zależności od kierunku wiatru.

Tarnowszczyzna. Budynek dawnego młynu. Stan 2018 r.

Od strony południowej pałac otacza fragment zachowanego parku z sędziwymi dębami. W kierunku północnym za pałacem po obu stronach drogi znajdują się dwa stawy. Była tam także część gospodarcza dworu i długa dębowa aleja, wycięta zgodnie z decyzją władz sowchozu. Zachowały się wyłącznie pojedynczo rosnące, bardzo stare dęby. Teren znajduje się w zarządzaniu władz lokalnych i miejscowego gospodarstwa rolnego.