Traby

Traby na mapie

28 km na północ od Iwia, położone przy trakcie z Iwia do Oszmiany

Rejon iwiejski

Według dziewiętnastowiecznego badacza dziejów Wielkiego Księstwa Litewskiego, Michała Balińskiego, jeszcze za czasów pogańskich panował w tych okolicach książę litewski Trabus. Na wzgórzu był zbudowany przez niego zamek, prawdopodobnie drewniany, istniejący do XV w. Pozostałości po nim przetrwały do XIX w. Wzmianki o Trabach pochodzą także z szacowanych na ok. 1400 r. źródeł krzyżackich. Są one zawarte w topograficznych opisach dróg. W XV w. dobra te należały do księżnej Marii Trabskiej, spokrewnionej z rodami książęcymi Holszańskich i Gasztołdów. Na mocy sporządzonego przez nią testamentu Traby przeszły we władanie jej wnuka Albrechta Gasztołda, wojewody wileńskiego i kanclerza litewskiego. Natomiast w 1534 r. Wojciech Gasztołd ufundował budowę i wyposażenie parafialnego kościoła pw. Narodzenia NMP w Trabach. Ostatnim przedstawicielem tego rodu władającym Trabami był Stanisław Gasztołd, mąż Barbary Radziwiłłówny, późniejszej małżonki króla Zygmunta Augusta. Stanisław był związany z dworem królewskim. Należał do grona znaczących postaci WKL. Wraz z księciem Mikołajem Radziwiłłem brał udział w zjeździe wiedeńskim w 1515 r. Stanisław Gasztołd był ostatnim dziedzicem Trab. Zmarł on bezpotomnie w grudniu 1542 r. Według obowiązujących wówczas praw litewskich, Traby przeszły w posiadanie króla polskiego i Wielkiego Księcia Litewskiego Zygmunta Starego, który przekazał je swemu synowi Zygmuntowi Augustowi.

Kościół w Trabach. Stan 2018 r.

Bogumił Zwolski w opracowaniu „Wileńszczyzna, Nowogródczyzna i północno-wschodnia Białostoczczyzna za Zygmunta I” wydanym w Wilnie w 1937 r. pisze: „Ponieważ w tym czasie żyła jeszcze matka Stanisława Gasztołda, Zygmunt August pozostawił ją w dożywotnim posiadaniu tej majętności. Dopiero po jej śmierci w r. 1550 przejął je w swoje ręce i odtąd Traby z prywatnej własności stały się królewszczyzną, starostwem, nadawanym przez króla ludziom zasłużonym”. Królewszczyzny najczęściej oddawano w dzierżawę, a dochód z niej zasilał skarb państwa. Podobnie postąpiono z dobrami trabskimi. Kolejno należały one do Radziwiłłów, Rdułtowskich, Franckowiczów, Zienkowiczów, a od 1774 r. do Narbuttów. W 1795 r. majątek ziemski w Trabach stał się własnością rosyjskiego skarbu państwa. W XIX w. powstało tu kilka manufaktur, m.in. produkujących sukno.

Traby. Spichlerze dworskie. Stan 2018 r.

Na wyjeździe z Trab, na wzgórzu, gdzie prawdopodobnie jeszcze w XV w. znajdował się zamek księcia Trabusa, zachowały się dwa stojące obok siebie, okazałe spichlerze. Zbudowane są z kamieni polnych o wymiarach 25 m długości i 12 m szerokości. Narożniki i okna spichlerza obmurowane są czerwoną cegłą. Kamienne ściany budynków po obu stronach rozczłonkowane są dwoma pionowymi pilastrami wykonanymi również z czerwonej cegły. Spichlerze zbudowane były prawdopodobnie w XVIII w. Według relacji miejscowej ludności wydawano z nich owies, którym karmiono konie armii napoleońskiej. Miała przechodzić przez Traby w 1812 r. Obecnie zabytkowe spichlerze są własnością miejscowego gospodarstwa rolnego.