Zalesie

11 km na południowy wschód od Smorgonii

Rejon smorgoński
Zespół pałacowy w dawnym majątku ziemskim

W pierwszej połowie XVIII wieku miejscowe dobra należały do Marcina Ogińskiego, kasztelana, a później wojewody witebskiego, żonatego z Teresą z Brzostowskich. Po nim majętności odziedziczył syn, Tadeusz Franciszek Ogiński, kasztelan oraz wojewoda trocki. Posiadał on jeszcze kilka innych majątków, które podzielił między dwóch synów, Andrzeja i Franciszka Ksawerego. Zalesie objął Franciszek Ksawery, kuchmistrz litewski i konfederat barski. Nie mając potomstwa, w 1802 roku zapisał Zalesie swemu bratankowi
Michałowi Kleofasowi Ogińskiemu, słynnemu kompozytorowi,
dyplomacie, politykowi, mecenasowi sztuk pięknych i pamiętnikarzowi. Był on posłem na sejm 1784 roku, a także na Sejm Wielki 1788–1792 i grodzieński 1793, ostatni w dziejach I Rzeczypospolitej.

W latach 1789–1791 pełnił Ogiński funkcję posła Rzeczypospolitej
w Holandii, a w latach 1793–1794 podskarbiego wielkiego litewskiego. Po wybuchu powstania kościuszkowskiego w 1794 roku wszedł do władz powstańczych na Litwie. Z prywatnych środków utworzył batalion strzelców, na czele którego walczył z wojskami pruskimi, atakując między innymi Dyneburg. Po klęsce powstania wyemigrował do Francji. W 1802 roku po powrocie na Litwę złożył przysięgę carowi, aby odzyskać skonfiskowane majętności, po czym zamieszkał w zapisanym mu w testamencie przez stryja Zalesiu. W miejscu starego drewnianego dworu wybudował Ogiński nową rezydencję. Wówczas Zalesie stało się centrum kulturalnym tego zakątka Wileńszczyzny, zwanym Atenami Północy. W pałacu często urządzano koncerty, na których wykonywano kompozycje gospodarza rezydencji. Gościli w Zalesiu przedstawiciele elit kulturalnych i politycznych.

Ogiński był dwukrotnie żonaty. Najpierw z Izabelą Lasocką, z którą miał dwóch synów, Tadeusza i Franciszka Ksawerego. Po raz drugi ożenił się z Marią Neri, włoską śpiewaczką. Z tego małżeństwa urodził się syn, Ireneusz Kleofas.

W 1810 roku Ogiński został senatorem Księstwa Warszawskiego.
Po 1815 roku zrezygnował z działalności politycznej i zamieszkał w Zalesiu. W 1822 roku opuścił je i zamieszkał we Włoszech. Zmarł we Florencji w 1833 roku. Był autorem wielu utworów muzycznych, z których część skomponował w Zalesiu. Najbardziej znanym jego utworem jest polonez Pożegnanie Ojczyzny.

Po śmierci Ogińskiego mieszkała w pałacu i zarządzała majątkiem Maria Neri. Po niej majętności odziedziczył syn Ireneusz, lecz swoją rezydencję przeniósł on do Retowa na Żmudzi. Zalesie przeszło we władanie jego młodszego syna Michała Mikołaja, żonatego z Marią ze Skórzewskich. Po jego bezpotomnej śmierci majątek trafił w ręce krewnych po kądzieli. Na początku lat 20. XX wieku został rozparcelowany. W 1927 roku pałac w Zalesiu i sto hektarów ziemi kupili Żebrowscy. W głównym korpusie pałacu, po remoncie, założono pensjonat. W posiadaniu Żebrowskich majętność ta
znajdowała się do września 1939 roku.

Pałac klasycystyczny został wzniesiony w latach 1802–1805 według projektu architekta wileńskiego Michała Szulca, stworzonego przy współudziale Józefa Paussiera. Budynek składa się z dwóch mocno wydłużonych skrzydeł, które ustawiono względem siebie pod kątem prostym, tworząc literę „L”. Korpus główny pałacu stanowią trzy człony piętrowe i dwa łącznikowe, parterowe. W środkowej części
usytuowano czterokolumnowy portyk toskański dźwigający trójkątny fronton. Dach tej części pałacu posiada kształt trzystopniowej piramidy zwieńczonej czworoboczną wieżyczką.
Po obu stronach skrzydeł łącznikowych usytuowane są dwukondygnacyjne pawilony, kryte dachem namiotowym. Z pawilonem po lewej stronie korpusu głównego łączy się parterowy, wydłużony budynek oranżerii, ozdobiony piętnastoma kolumnami przyściennymi i wieńczącym elewację szerokim fryzem tryglifowym.

Za pośrednictwem pijara ojca Stanisława Jundziłła i Józefa Strumiłły, znanych hodowców roślin, do oranżerii i ogrodu botanicznego w Zalesiu sprowadzono najrzadsze rośliny, w tym okazy pochodzące z krajów południowych. Równolegle do tylnej elewacji głównego korpusu, a prostopadle do oranżerii, stała obszerna cieplarnia, którą zniszczono w czasie I wojny światowej. Obecnie ją odbudowano. W pobliżu rezydencji znajduje się kaplica pałacowa, na kryta wysokim dachem, zwieńczonym czteroboczną wieżą z krzyżem.

Pałac otacza park o powierzchni około 20 hektarów. Składa się on z części regularnej, ulokowanej przed pałacem, w tym alei wiodącej do rezydencji, a także z części krajobrazowej, rozciągniętej wzdłuż płynącego w dolinie strumyka. W różnych zakątkach parku krajobrazowego rozlokowano obiekty małej architektury parkowej. Zachował się też niewielki budynek, przypominający świątynię grecką z czterokolumnowym portykiem i trójkątnym frontonem. Przetrwał również duży głaz, umieszczony tutaj przez Ogińskiego, na którym wyryto napis „Cieniom Kościuszki”, a także kamień
z łacińską inskrypcją upamiętniający Jeana Rolaja, francuskiego
guwernera i nauczyciela kompozytora. Na terenie parku zachował się dwukondygnacyjny młyn wodny, zbudowany przy tamie spiętrzającej wody malowniczego stawu dworskiego. Na terenie majątkowym znajduje się kilka innych budynków gospodarczych, w tym zbudowany z kamieni polnych spichlerz.

Po II wojnie światowej w pałacu mieścił się dom starców, a teren majątkowy należał do kombinatu budowlanego. W końcu lat 90. XX wieku rozpoczęto prace renowacyjne pałacu i przyległych budynków majątkowych, uporządkowanie terenu pałacowego i parku. Od 2014 roku pałac Ogińskich służy celom kulturalno-rekreacyjnym. Mieści się tu muzeum poświęcone Michałowi Kleofasowi Ogińskiemu, sala koncertowa, hotel, kawiarnia. Teren pałacowo-parkowy dostosowany został do potrzeb turystyczno-rekreacyjnych.

Pamięć dla Pokoleń