Zdzięcioł

Rejon zdzięcielski

Zespół pałacowy w dawnym majątku ziemskim

Zdzięcioł. N. Orda

Pierwszymi znanymi właścicielami miejscowych dóbr byli Ostrogscy. W 1498 roku wielki książę litewski Aleksander Jagiellończyk nadał je księciu Konstantemu Ostrogskiemu, hetmanowi litewskiemu, zwycięzcy w bitwie pod Orszą w 1514 roku nad wojskami moskiewskimi. Roman Aftanazy w książce Dzieje rezydencji podaje, że Zdzięcioł wykupił Lew Sapieha, wojewoda wileński, kasztelan Wielkiego Księstwa Litewskiego. Dobra te zapisał on następnie testamentem z 1632 roku swojemu synowi Kazimierzowi Leonowi, pisarzowi Wielkiego Księstwa Litewskiego, marszałkowi nadwornemu litewskiemu. On z kolei przekazał Zdzięcioł swemu siostrzeńcowi Aleksandrowi Hilaremu Połubińskiemu, pełniącemu urząd pisarza polnego, później marszałka Wielkiego Księstwa Litewskiego. Jako wiano majątek ten otrzymała w dalszej kolejności jego córka, Anna Maria Połubińska, wychodząc za mąż w 1672 roku za księcia Dominika Mikołaja Radziwiłła, V ordynata kleckiego.

Kolejnym właścicielem Zdzięcioła był ich syn, Mikołaj Faustyn, żonaty z Barbarą Zawiszanką. Był on wojewodą nowogródzkim
oraz posłem na sejmy, jako generał brał udział w wojnie północnej przeciwko Szwecji. Po pożarze w 1743 roku Mikołaj Faustyn odbudował miejscowy kościół. Jego syn, Stanisław Radziwiłł, podkomorzy litewski, sprzedał Zdzięcioł swemu zięciowi Stanisławowi Sołtanowi, żonatemu z Franciszką Radziwiłłówną. Był on marszałkiem nadwornym Wielkiego Księstwa Litewskiego, posłem Sejmu Wielkiego, przeciwnikiem konfederacji targowickiej. Brał udział w powstaniu kościuszkowskim 1794 roku. Po upadku
powstania więziony przez Rosjan w Smoleńsku. Po ostatnim rozbiorze Rzeczypospolitej zajął się przede wszystkim swym gospodarstwem. Pod koniec XVIII wieku przebudował pałac,
stworzył w Zdzięciole fabrykę papieru oraz cegielnię i stację pocztową. Cały majątek zapisał w testamencie synowi,
Adamowi Sołtanowi, pułkownikowi wojsk polskich, który zasłynął między innymi czynnym udziałem w powstaniu listopadowym. W powiecie słonimskim utworzył Adam Sołtan własnym kosztem oddział partyzantów. Po upadku powstania cały majątek, w tym pałac, został skonfiskowany i w 1836 roku przeszedł na własność państwa.

Według Aftanazego już za czasów Ostrogskich mógł istnieć w Zdzięciole zamek. Potem Radziwiłłowie wznieśli tu swoją rezydencję. Natomiast Stanisław Sołtan przebudował ją z zachowaniem niektórych elementów dawnego wystroju rokokowego. Dziewięcioosiowy, wysoko podpiwniczony, dwukondygnacyjny pałac wzniesiono na rzucie prostokąta. Kryty
był on wysokim, gładkim dachem czterospadowym z dwoma kominami. W trzyosiowej elewacji frontowej pałacu występował
słabo zarysowany ryzalit, zwieńczony niskim frontonem. W części górnej rozczłonkowany pilastrami koryńskimi, w dolnej toskańskimi. W ćwierćkulistym, wypełnionym sztukateriami naczółku umieszczono dwie tarcze herbowe. Narożniki pałacu zdobione były pilastrami. Sztukaterie nadokienne wieńczyły gzymsy na przemian zaokrąglone i faliste. Cały budynek otoczono profilowanym gzymsem. W środkowej części elewacji parkowej występował czteroosiowy głębszy ryzalit zwieńczony figurną attyką. Po obu stronach elewacji bocznych zbudowane były trzykondygnacyjne wieże, nakryte daszkami namiotowymi z latarniami.

Zdzięcioł. Budynek gospodarczy. Stan 2018 r.

W końcu XIX wieku budynek pałacu został przebudowany. Wysoki dach zastąpiono mocno spłaszczonym. Zlikwidowane zostały również wieże pałacowe. Otwartą przestrzeń przed frontem pałacu zajmował duży kolisty gazon. Do rezydencji przylegał park krajobrazowy z malowniczo zgrupowanymi drzewami liściastymi
i alejami lipowymi. Od strony ogrodowej pałacu przepływająca
rzeka Zdzięciółka tworzyła system wodny, składający się z trzech stawów z przekopanymi kanałami i zbudowanymi na nich kamiennymi mostkami. Po konfiskacie pałacu przez władze carskie budynek przekształcono na koszary kawaleryjskie. Według Bolesława Górniewicza, mieszkańca Zdzięcioła, w okresie międzywojennym (do 1930 roku włącznie) mieściła się tu szkoła podstawowa, potem sierociniec ze szkołą krawiecką dla dziewcząt. Po II wojnie światowej urządzono tu szpital, który funkcjonował do początku XXI wieku. W 2005 roku budynek dawnego pałacu przekazano w zarządzanie rejonowemu wydziałowi kultury. Obecnie nie jest on użytkowany. Nie zachowały się inne budynki
zespołu pałacowego, jak również park krajobrazowy.

Pamięć dla Pokoleń