Żemłosław

22 km na północ od Iwia

Rejon iwiejski

Zespół pałacowy w dawnym majątku ziemskim, położony nad rzeką Gawią.

Pałac w Żemłosławiu. Rys. N. Orda

Miejscowość była nazywana wcześniej Kondraciszkami. Dość często zmieniali się właściciele tych dóbr. W XVIII w. należały do Zenowiczów. Pod koniec tegoż wieku wykupił je Stefan Roski, podkomorzy oszmiański. Następnie stały się własnością Stachowskich, a od nich przeszły do Szwykowskich, oni zaś sprzedali majątek Mikołajowi Grudziowi, cześnikowi oszmiańskiemu. Jego córka Krystyna, należąca do zakonu benedyktynek, sprzedała Kondraciszki w 1684 r. Jerzemu Wawrzyńcowi Żemlle, posiadającemu kilka pobliskich folwarków.

Stał się on właścicielem obszernych dóbr nazwanych Żemłosławiem. Jerzy Wawrzyniec Żemłła nazywał siebie dziedzicem Kondraciszek i Żemłosławia. W 1745 r. majątek kupili Szczyttowie, a na początku XIX w. Żemłosław odkupił od nich Antoni Kieniewicz, który w 1807 r. odsprzedał te dobra Jakubowi Umiastowskiemu, marszałkowi szlachty powiatu oszmiańskiego. Był on doskonałym gospodarzem. Na swoją siedzibę zostawił stary dwór po poprzednich właścicielach, a środki finansowe skierował na modernizację gospodarki majątkowej. Powiększył swe majętności dokupując i zakładając kilka nowych folwarków. Wybudował nowy dwukondygnacyjny spichlerz, otworzył gorzelnię.

Żemłosław. Spichlerz. Stan 2018 r.
Żemłosław. Lodownia. Stan 2018 r.
Żemłosław. Lodownia. Stan 2018 r.
Żemłosław. Gorzelnia. Stan 2018 r.

Po Jakubie Umiastowskim klucz żemłosławski przejęli jego synowie – najpierw Ludwik, a po jego śmierci w 1828 r. Kazimierz, marszałek szlachty powiatu oszmiańskiego, żonaty z Józefą Dunin-Rajecką. Zamieszkał w starym dworze, ale wybudował dwie wielkie murowane oficyny. Mieściło się w nich biuro i pokoje gościnne. Zbudował także piętrową lodownię, oranżerię, dużą stajnię, wozownię i maneż. Po śmierci Kazimierza Umiastowskiego w 1863 r. majątkiem zarządzała jego żona, Józefa. W miejscu starego dworu zbudowała murowany neoklasycystyczny pałac na wzór Łazienek Królewskich w Warszawie.

Po śmierci Józefy Umiastowskiej w 1877 r. Żemosław odziedziczył jej syn, Władysław, żonaty z Janiną Zofią Ostróg-Sadowską. Para kontynuowała wzorowe prowadzenie gospodarki majątkowej. Uprawą roli zajmował się zaproszony z Warszawy uczony agronom Ludwik Rosman. Gospodarka posiadała najnowszy sprzęt rolniczy. Na bardzo wysokim poziomie funkcjonowała gospodarka leśna. Na początku XX w. majątek razem z folwarkami liczył 17920 dziesięcin ziemi. W 1885 r. działała fabryka produkcji sukna i młyn. Zbudowana została nowa gorzelnia. Powiększono wydajność cegielni. Z Francji został sprowadzony sprzęt do produkcji dachówek.

Władysław i Janina Umiastowscy doprowadzili do zakończenia prac wewnątrz pałacu liczącego 20 pokoi. Zbudowano marmurowe kominki przywiezione z Paryża. Położono nowe parkiety. Ściany wyłożono boazeriami. Większość ruchomego wyposażenia, meble, zegary, lustra, gobeliny, rzeźby, kryształy były przywiezione przez gospodarzy z Paryża i Wiednia. W salonie i pokojach zawieszono liczne obrazy i portrety rodzinne. Urządzono także bibliotekę i archiwum rodzinne. Jednocześnie uporządkowany i rozszerzony został przez francuskiego ogrodnika o nazwisku Jamme park dworski. Od strony podjazdu drogę wysadzono młodymi lipami. Otaczała ona urządzony przed pałacem kolisty gazon, zasadzony różami.

Włodzimierz i Janina Umiastowscy posiadali gruntowne wykształcenie. Władysław władał dziewięcioma, a jego żona pięcioma językami. Z pewnością w europejskich salonach czuli się jak u siebie w domu. Władysław Umiastowski lubił podróżować, uwielbiał poezję i literaturę. Utrzymywał znajomość z ojcem i synem Dumas, francuskimi historykami, pisarzami i literatami. Tłumaczył na język polski komedie Aleksandra Dumas (syna), które wystawiane były w teatrze w Krakowie. A. Dumas (syn) prawdopodobnie gościł u Umiastowskich w Żemłosławiu. Władysław Umiastowski stosował powiedzenie: „Żyć trzeba tak, jak umrzesz jutro, a pracować tak, jakby żyć będziesz wiecznie”.

Władysław Umiastowski otrzymał od papieża Leona XIII tytuł hrabiego. Zmarł w 1905 r., nie zostawiając po sobie potomstwa.

Janina Umiastowska po śmierci męża zbudowała altankę z umieszczoną na kolumnie figurką Matki Bożej i napisem „Mater Dei, ora pro nobis” (łac. Matko Boża, módl się za nami).

Żemłosław. Altana. Stan z 2018 r.

W czasie pierwszej wojny światowej Janina Umiastowska wyjechała z Żemłosławia. Pod nieobecność właścicielki Niemcy wywieźli z pałacu wszystkie cenniejsze przedmioty o wartości artystycznej i zabytkowej. Następnie w pałacu urządzili ośrodek wypoczynkowy dla swoich żołnierzy. W tym burzliwym okresie zespół pałacowy został rozgrabiony i zdewastowany.

Janina Umiastowska w 1921 r. otrzymała od papieża Benedykta XV tytuł margrabiny. W tym samym roku wróciła do Żemłosławia. Dawnej świetności pałacowi i majątkowi przywrócić już się nie udało. Janina Umiastowska założyła fundację na rzecz Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie i zapisem z dnia 6 marca 1922 r. majątek w Żemłosławiu z rezydencją, folwarki Hutę i Zalesie o łącznej powierzchni 2200 hektarów przekazała odrodzonemu Uniwersytetowi Wileńskiemu. Akt przyjęcia darowizny podpisał rektor Uniwersytetu Wileńskiego, profesor Witod Staniewicz. Później utworzyła ona jeszcze z posiadanych dóbr żemłosławskich trzy kolejne fundacje. Ustanawiając fundację, zastrzegła sobie dożywocie w korzystaniu z pałacu, oficyn i parku. Roman Aftanazy w książce „Dzieje Rezydencji” pisze:

Straciwszy nadzieję na posiadanie potomstwa, ostatni właściciele Żemłosławia Władysław i Janina Umiastowscy, od dawna nosili się z zamiarem przeznaczenia swej pozostającej w kraju fortuny na cele społeczne. Plany te zrealizowane zostały już tylko przez samą margrabinę Umiastowską”.

W założonej przez uniwersytet gospodarstwie rolnym praktyki odbywali także studenci kierunku leśnego i rolniczego z Poznania i Lwowa. Tu mieszkali profesorowie i kierownicy praktyk. Zbudowano także dom studenta. Majątek Kazimierowo wykorzystywała Centrala Opieki Rodzicielskiej nad młodzieżą szkolną potrzebującą leczenia i wypoczynku na wsi. W folwarku Konwaliszki utworzono ośrodek wypoczynkowy dla artystów, uczonych i literatów. W Klewicy powstało letnisko dla niezamożnej młodzieży akademickiej. Wszystkie ośrodki i fundacje przetrwały do września 1939 r. Fundatorka Janina Umiastowska mieszkała częściowo w Żemłosławiu, częściowo za granicą. Zmarła w 1941 r. w Rzymie. Z posiadanych funduszy utworzyła przed śmiercią nową fundację stypendialną dla pracowników naukowych.

Żemłosław. Elewacja ogrodowa palacu. Stan z 2018 r.

Zachował się zbudowany przez Józefę Umiastowską neoklasycystyczny, dwukondygnacyjny pałac, z umieszczonym pośrodku głównego korpusu czterobocznym belwederem. Dach budynku otacza attyka balustradowa. Elewacja frontowa pałacu zaakcentowana jest wydatnym ryzalitem z wgłębionym sześciokolumnowym portykiem. Od strony ogrodowej pałac zdobi portyk o czterech kolumnach korynckich, zwieńczony trójkątnym frontonem otoczonym kroksztynami. Do szczytów budynku przylegają parterowe przybudówki.

Po obu stronach pałacu znajdują się piętrowe murowane oficyny zbudowane w pierwszej połowie XIX w. Ciekawą budowlą zespołu pałacowego jest zbudowany na początku XIX w. murowany dwukondygnacyjny spichlerz, ozdobiony podcieniem o ośmiu półkuliście zamkniętych arkadach. Dolna jego część zbudowana z bardzo grubego muru i posiadająca żelazne, masywne drzwi. Miała służyć jako skarbiec do przechowywania dokumentów i zabezpieczenia ich od pożarów.

Żemłosław. Spichlerz. Stan z 2018 r.

Zachował się także piętrowy budynek lodowni oraz gorzelnia. Ze znajdującego się niedaleko domu studenckiego zostały wyłącznie cztery kolumny portyku. Zachowały się także murowane słupy umieszczone z trzech stron wjazdu na dawny teren zespołu pałacowego wraz ze znajdującą się na nich informacją o treści: „Żemłosławska Fundacja Naukowa Władysława i Janiny hrabiostwa Umiastowskich przy Uniwersytecie Wileńskim”.

Żemłosław. Tablica informacyjna. Stan 2018 r.
Żemłosław. Znak informacyjny. Stan 2018 r.

Pałac i przylegające do niego budynki otacza park o powierzchni około trzech hektarów. Odbudowana została altana z figurą Matki Bożej, od której do pałacu prowadzi aleja lipowa.

Żemłoslaw. Aleja od strony podjazdu. Stan z 2018 r.

Od strony tylnej pałacu rozlega się ładny widok na dolinę rzeki Gawii z dużym jej rozlewiskiem i na położony za nią obszerny kompleks leśny.

Po drugiej wojnie światowej zespół pałacowy należał do utworzonego tam sowchozu. W pałacu mieściło się biuro gospodarstwa. Budynek został mocno uszkodzony wskutek pożaru w 2013 r. Obecnie nie jest użytkowany, wymaga pilnego remontu.