Żyburtowszczyzna

2 km na północ od Zdzięcioła

Rejon zdzięcielski
Zespół dworski w dawnym majątku ziemskim

Żyburtowszczyzna. Kamień z wyrytym napisem. Stan 2018 r.

Pierwsze wzmianki o miejscowości datowane są z początkiem XVI wieku. Najstarsze informacje o samym majątku Żyburtowszczyzna zawiera inwentarz z 1796 roku. Dowiadujemy się z niego o istnieniu obok siebie folwarku, młyna i karczmy. W końcu XVIII i pierwszej połowie XIX wieku dobra te należały do Ignacego Domejki, syna Kazimierza. Był on rejentem sądów asesorskich i głównego trybunału Wielkiego Księstwa Litewskiego. W 1817 roku został wicemarszałkiem powiatu słonimskiego. W 1812 roku po śmierci
brata Hipolita z Niedźwiadki wziął pod swoją opiekę jego dziesięcioletniego syna, także Ignacego Domejkę, późniejszego członka Towarzystwa Filaretów, przyjaciela Adama Mickiewicza, przyszłego wybitnego geologa, przyrodnika, członka kilku europejskich akademii nauk, bohatera narodowego Chile. Po śmierci w 1844 roku Ignacego Domejki (seniora) majątek należał do Marii Domejko i liczył 2676 dziesięcin ziemi – jak dowiadujemy się z inwentarza z 1846 roku.
Należały wówczas do niego folwark i pięć wsi. Następnie Żyburtowszczyzna była własnością Leona Domejki, wnuka Hipolita. Za udział w powstaniu styczniowym 1863 roku został on zesłany na Sybir. Po zwolnieniu dwukrotnie odwiedzał w Chile swego wuja Ignacego, a w 1873 roku ożenił się z jego córką Anną. Kilka lat po ślubie osiedlili się oni w Żyburtowszczyźnie. W 1890 roku majątek należał do Leona i Anny Domejków i liczył 880 dziesięcin gruntów. W 1884 roku do Żyburtowszczyzny przyjechał z Chile Ignacy Domejko i przebywał tu cztery lata. W książce Moje podróże swój pobyt w rodzinnych stronach opisał słowami: „Zobaczyłem ja – po pięćdziesięciu trzech latach – znajomy orzesznik, dwie lipy w polu, dalej dwór, sad, wypielęgnowany rękoma wuja, kępę gęsto rosnących lip, które w 1812 roku posadził mój opiekun, a za nimi biały murowany dom”.

Żyburtowszczyzna. Widok pozostałości dworu od strony ogrodowej. Stan 2018 r.

Parterowy, murowany budynek dworu wzniesiony został przez Ignacego Domejkę (seniora) w 1819 roku. Zbudowano go na wysokiej podmurówce z kamienia polnego. W podmurówce lewego szczytu wmurowany został kamień z napisem „1819 Ignacy Domeyko”. W końcu XIX wieku od strony frontowej dworu dobudowano ganek z galerią. Pomiędzy dwoma stawami do rezydencji prowadziła aleja lipowa. Stawy utworzone na przepływającym przez teren dworski strumyku połączono kanałami ze zbudowanymi na nich mostkami. Przylegał do nich park. Od strony ogrodowej dworu znajdował się około hektarowy sad obsadzony lipami.

Do września 1939 roku majątek należał do Konstantego Siewieryna i jego żony Celiny z Domejków. Według miejscowej ludności właścicielom majątku udało się wyjechać we wrześniu 1939 roku na Litwę, stamtąd przedostali się na Zachód.

Bolesław Gurniewicz, mieszkaniec Zdzięcioła, relacjonuje: „Po II wojnie światowej na ziemiach majątkowych utworzono kołchoz, a w budynku dworu najpierw urządzono sierociniec, a potem szpital. Po jego zamknięciu w 2001 roku kilka lat budynek nie był użytkowany. Zimą 2011 roku zawalił się w nim dach. Dawna rezydencja Domejków stała się ruiną”.

Obecnie budynek dworu i przylegający do niego teren należy do prywatnego przedsiębiorcy. Wciąż funkcjonuje, choć jest zaniedbany i zarośnięty, system wodny, tworzący sadzawki. Zachowały się fragmenty dawnego parku i alei.

Pamięć dla Pokoleń